BDP raste, poslovi nestaju: Nova AI ekonomija

Ken Grifin (Ken Griffin) nije vjerovao u paniku oko vještačke inteligencije. Na Svjetskom ekonomskom forumu u Davosu u januaru, milijarder i osnivač Citadela, velikog hedž fonda iz Majamija koji upravlja investicionim kapitalom od 68 milijardi dolara, odbacio je rezultate koje daje vještačka inteligencija kao „smeće“.

A onda je ovog mjeseca Grifin potpuno promijenio stav. Gledao je kako AI agenti za nekoliko sati obavljaju složen posao za koji su zaposlenima u Citadelu ranije bile potrebne sedmice, pa čak i mjeseci. Cijeli biznis Citadela zasniva se na zapošljavanju izuzetno pametnih ljudi. Više od 40 odsto zaposlenih ima napredne akademske diplome, uključujući oko 270 doktora nauka iz 40 oblasti.

To su neki od najplaćenijih radnika u Americi – medijalna godišnja plata softverskih inženjera u Citadelu iznosi više od 500.000 dolara – a softver koji može da zamijeni čak i dio tog rada mogao bi firmama poput Citadela da uštedi ogroman novac. Grifin je ipak rekao da je kući otišao potišten, jer su mašine počele da rade poslove koje su nekada mogli da obavljaju samo ljudi.

Ekonomisti bi uskoro mogli da se suoče sa neobičnim problemom: kompanije rastu, BDP raste, profiti ostaju snažni, ali radna mjesta ne prate taj rast. Ako AI omogući kompanijama da proizvode više sa manje radnika, Amerika bi na papiru mogla izgledati bogatije, dok bi se milioni domaćinstava u stvarnom životu osjećali siromašnije.

Ekonomija sa rastućim BDP-om i nezaposlenošću od osam odsto do prije nekoliko godina zvučala bi nevjerovatno. Svakim danom, međutim, djeluje sve manje nezamislivo. Ako se ekonomija kreće u tom pravcu, ekonomisti će možda morati da preispitaju da li sam rast i dalje znači da je ekonomija zdrava.

BDP kao mjerilo svega

Od Velike depresije, BDP je glavno mjerilo ekonomskog zdravlja. Ekonomista Sajmon Kuznjec (Simon Kuznets), koji je 1971. dobio Nobelovu nagradu za svoj rad, razvio je tu mjeru tridesetih godina prošlog vijeka, dok je sarađivao sa američkom vladom na praćenju ekonomskog sloma.

Kada BDP raste, smatra se da ekonomija raste. Kada se dovoljno dugo smanjuje, prema tom shvatanju, ekonomija je vjerovatno u recesiji ili joj je blizu. Nije baš tako crno-bijelo, jer zvaničnu odluku donosi Nacionalni biro za ekonomska istraživanja i uključuje i druge faktore, ali osnovni okvir ostao je nepromijenjen decenijama. Rast i recesija ne bi trebalo da se dešavaju istovremeno.

Kroz modernu američku istoriju, recesije su se pojavljivale brutalnom pravilnošću. Od 1950. do 2010. godine SAD su prošle kroz deset recesija, otprilike jednu na svakih šest godina. Ekonomija se smanjivala 1953, 1958, 1960, 1969, dva puta tokom inflacije i naftnog šoka sedamdesetih, zatim početkom osamdesetih, kada su Federalne rezerve pod Polom Volkerom (Paul Volcker) obuzdavale inflaciju oštrim kamatnim stopama, potom tokom krize štedno-kreditnih institucija, pucanja dotkom balona i, konačno, sloma tržišta nekretnina 2008. godine.

Detalji su se mijenjali, ali je širi obrazac ostajao isti. Profiti kompanija su padali, a s njima i BDP. Amerikanci su gubili poslove, a firme propadale. Ekonomija je izgledala bolesno zato što je i bila bolesna.

Onda se nešto promijenilo. Izuzme li se kratki kovid-kolaps, Sjedinjene Države nijesu imale tradicionalnu recesiju od 2008. godine. Najduži period ekspanzije u modernoj američkoj istoriji trajao je od juna 2009. do pandemijskog zatvaranja, 11 godina kasnije.

Od tada je ekonomija više puta prkosila modelima koji su predviđali recesiju. Ogromni državni stimulansi, godine gotovo nultih kamatnih stopa, globalizacija i sve veća dominacija tehnoloških kompanija pomogli su da se rast održi. Ali čak i dok su BDP i cijene akcija rasli, nejednakost bogatstva se produbljivala, jer su troškovi stanovanja, zdravstva i obrazovanja rasli brže od većine plata.

Stari signali više se ne poklapaju kao ranije. AI bi mogao dodatno proširiti taj jaz, omogućavajući kompanijama da rastu bez potrebe za približno istim brojem radnika.

AI nije kao druge tehnologije

Tehnologija je uvijek uništavala neka radna mjesta. Poljoprivredna mehanizacija smanjila je potrebu za fizičkim radom. Bankomati su smanjili broj bankarskih službenika. Telefonski operateri su nestali. Ali radnici su obično imali gdje da odu. Pojavljivale su se nove industrije, a s njima i nova radna mjesta.

AI bi mogao biti drugačiji zato što istovremeno ulazi u toliko različitih vrsta poslova. Već sada piše kod, pregleda ugovore, radi korisničku podršku i analizira tabele. Mnogi od tih poslova dugo su smatrani teškim za automatizaciju.

Kompanije već počinju da testiraju kako bi moglo izgledati radno okruženje sa mnogo AI-ja. Meta ukida 8.000 radnih mjesta dok Mark Zakerberg ( Mark Zuckerberg) ulaže milijarde u vještačku inteligenciju. Block, matična kompanija Squarea i Cash Appa, otpustio je više od 4.000 zaposlenih nakon što je Džek Dorsi (Jack Dorsey) rekao da je tehnologija promijenila ono što je kompaniji potrebno od ljudi. Britanska banka Standard Chartered očekuje da će joj AI i automatizacija pomoći da do 2030. ukine više od 7.000 radnih mjesta koja opisuje kao „ljudski kapital niže vrijednosti“.

Nije svako „AI otpuštanje“ zaista posljedica vještačke inteligencije. Kompanije su pretjerano zapošljavale, investitori traže niže troškove, a direktori sada imaju zgodan izgovor za rezanje radnih mjesta. Ipak, sve više kompanija počinje da shvata da im možda treba manje radnika nego što su ranije mislile.

Bacite knjige o ekonomiji

Majkl Medovic (Michael Madowitz), glavni ekonomista Roosevelt Institutea, vašingtonskog tink-tenka fokusiranog na ekonomsku politiku, kaže da ekonomisti nemaju dovoljno izraza za svako neobično stanje u koje ekonomija može da uđe. Izraz „stagflacija“ postao je uobičajen tek nakon što su sedamdesete pokazale da inflacija i nezaposlenost mogu rasti istovremeno. AI bi mogao stvoriti sopstveni nesklad: snažan rast i visoku nezaposlenost u isto vrijeme.

Medovic ne predviđa budućnost bez poslova. On kaže da je vrijeme da se odbace udžbenici iz osnova ekonomije, jer stari način procjene ekonomije možda prestaje da ima smisla. Otprilike dvije trećine nacionalnog dohotka istorijski su išle radnicima kroz plate, dok su vlasnici uzimali veliki dio ostatka kroz profite. Mnogi ekonomski modeli jednostavno pretpostavljaju takvu podjelu, jer je dugo bila prilično stabilna. Ali ta ravnoteža proizlazi iz istorije, a ne iz zakona prirode. Ako AI omogući kompanijama da proizvode više sa manje radnika, veći dio dobiti mogao bi ići vlasnicima, a manji zaposlenima.

Snažnu ekonomiju sa slabim tržištem rada bilo bi teško ignorisati. Nezaposlenost iznad otprilike pet odsto već izaziva nelagodu među ekonomistima. Dodaju li se tome snažan rast BDP-a, vođen uglavnom profitima, i rastuća nejednakost, slika se mijenja. A tu su i šire društvene posljedice. „Mogli biste imati zdrav rast BDP-a“, kaže Medovic, „ali to nije zdrava ekonomija.“

Ne treba olako prihvatati svaku tvrdnju o AI

Postoji i umirujuća verzija ove priče.

Džo Brusuelas (Joe Brusuelas), glavni ekonomista RSM US, revizorske, poreske i konsultantske firme koja se bavi kompanijama srednje veličine, sjeća se svoje majke koja je radila kao telefonska operaterka, ručno spajajući pozive. Napredak u telekomunikacijama vremenom je učinio taj posao zastarjelim. Ona je prešla u zdravstvo. Ekonomija je nastavila da raste.

Brusuelas vjeruje da taj obrazac i dalje važi. Svaki veliki tehnološki skok izazivao je strah da će radnici postati suvišni, a do sada su se nove industrije i radna mjesta ipak pojavljivali. On je skeptičan da će AI uskoro natjerati ekonomiste da potpuno preispitaju recesije.

Upozorava i da ne treba olako prihvatati svaku tvrdnju o AI-ju. Tehnologija je stvarna, ali je stvarna i pompa oko nje. „Ne vjerujte hajpu“, poručuje.

AI još nije stvorio ekonomiju snažnog rasta BDP-a i naglog skoka nezaposlenosti. Neka otpuštanja koja se pripisuju vještačkoj inteligenciji vjerovatno imaju više veze sa pretjeranim zapošljavanjem ili pritiskom akcionara.

Fokusirati se na produktivnost

Brusuelas smatra da je produktivnost neposrednije pitanje. Rast produktivnosti u SAD dugo se kretao oko 1,5 odsto, prije nego što je porastao prema 2,3 odsto. Veliki dio tog rasta, kaže on, proizašao je iz manjka radne snage tokom pandemije, koji je natjerao kompanije da usvoje bolju tehnologiju. Alati poput ChatGPT-ja i dalje su previše novi da bi dominirali zvaničnim podacima.

Ipak, ulaganja u AI već su dovoljno velika da utiču na podatke. Brusuelas kaže da je potrošnja na opremu povezanu sa vještačkom inteligencijom pomogla rastu BDP-a u prvom kvartalu, iako ne u potpunosti.

Zemlja može postati bogatija dok mnogim ljudima postaje gore. BDP, barem teorijski, može rasti dok je do plata sve teže doći. Profiti mogu rasti dok se zapošljavanje usporava. Berza može nagraditi iste promjene zbog kojih se porodice osjećaju nesigurnije.

AI možda neće izazvati sljedeći slom. Prema tradicionalnom okviru, vjerovatnije je da će stvoriti bum. Ali ako BDP nastavi da raste dok milioni ljudi teško pronalaze dobar posao, to će samo dodatno ojačati sve veće nepovjerenje u zvanične vladine ocjene ekonomije i pokazatelje poput BDP-a.

Brandon Kochkodin, Forbes

AI And The End Of Recessions As We Know Them