Liderka islandske opozicije poručila Evropi: Ne miješajte se u naš referendum

Liderka najveće opozicione stranke na Islandu pozvala je evropske političare da se ne miješaju u referendum o ponovnom otvaranju pregovora o članstvu u Evropskoj uniji, koji će biti održan narednog mjeseca, dok visoki zvaničnici širom Unije pozdravljaju mogućnost obnove pregovora.

„Izuzetno je važno da odluka u avgustu bude prepuštena islandskom narodu“, rekla je za Politko (Politico) Gudrun Hafsteinsdotir (Guðrún Hafsteinsdóttir), poslanica i predsjednica desno-centrističke Stranke nezavisnosti.

„Ljudi bi jednostavno trebalo da puste Islanđane da kroz ovaj proces prođu bez stranog uticaja.“

Za Hafsteinsdotir, koja se protivi članstvu, to pitanje zadire u samu srž nacionalnog identiteta Islanda.

„Nezavisnost je emocionalno pitanje za Islanđane. Od 1.200 godina naše istorije, nezavisni smo tek oko 100.“

Nordijska zemlja će 29. avgusta glasati o tome da li da obnovi pristupne pregovore sa Briselom, dok prijevremeno glasanje počinje u ponedjeljak. Referendumom se neće odlučivati o tome da li će Island ući u EU — svaki eventualni sporazum o članstvu morao bi da bude potvrđen na još jednom referendumu.

Ankete pokazuju da je pitanje obnove pregovora veoma izjednačeno, iako se jasnija većina i dalje protivi samom članstvu.

„Podijeljeni smo gotovo ravnomjerno na one koji su za i one koji su protiv“, rekla je Hafsteinsdotir u telefonskom razgovoru iz Vatnajekidla (Vatnajökull), najvećeg glečera na Islandu.

„Referendum će biti veoma neizvjestan.“

Glasanje predstavlja ispunjenje obećanja tročlane koalicije premijerke Kristrun Frostadotir (Kristrún Frostadóttir), koja je preuzela vlast krajem 2024. godine.

Koalicija, prozvana „Vlada Valkira“ jer sve tri stranke vode žene, uključuje i jednu partiju koja podržava članstvo u EU. Frostadotir je rekla da bi referendum trebalo da okonča „raspravu koja već dugo visi nad islandskim narodom“.

Nekoliko istaknutih evropskih zvaničnika pozitivno je govorilo o mogućnosti obnavljanja pregovora.

Francuska poslanica u Evropskom parlamentu i liderka grupe Obnovimo Evropu Valeri Aje (Valérie Hayer) posjetila je Island u junu i pozvala EU da olakša pristupanje.

Evropska komesarka za proširenje Marta Kos pozdravila je referendum i rekla da će Unija „biti spremna“ ako Island odluči da pristupi, dok je francuski ministar vanjskih poslova Žan-Noel Baro (Jean-Noël Barrot) rekao da Rejkjavik „nema šta da izgubi“ obnavljanjem pregovora.

Topao ton dolazi u trenutku kada Brisel pokušava da oživi proširenje kao geopolitički projekat, približavajući Ukrajinu, Moldaviju i Zapadni Balkan Uniji, dok istovremeno želi da pokaže da EU i dalje može da privuče nove članice u vrijeme zategnutih odnosa sa Vašingtonom i sve snažnije konkurencije sa Kinom.

Slučaj Islanda razlikuje se od većine sadašnjih kandidata.

Ta sjevernoatlantska zemlja sa oko 400.000 stanovnika već je tijesno povezana sa EU preko Evropskog ekonomskog prostora i šengenske zone, a najveći dio trgovine obavlja sa Unijom.

Island je podnio zahtjev za članstvo 2009. godine, nakon najteže finansijske krize u svojoj istoriji i kolapsa banaka, ali je 2013. obustavio pregovore pošto se ekonomija brzo oporavila i zbog spora sa Briselom oko ribolovnih prava.

„Moja poruka Briselu je da je Island blizak prijatelj i da želimo snažnu saradnju“, rekla je Hafsteinsdotir.

„Ali prijateljstvo ne zahtijeva članstvo. EU bi trebalo da poštuje to što Island može biti pouzdan evropski partner i izvan Unije.“

Suverenitet na prvom mjestu

Stranka nezavisnosti Hafsteinsdotir, koja ima 14 od 63 poslanička mjesta u islandskom parlamentu, tvrdi da sadašnji odnos zemlje sa EU već donosi koristi bliske saradnje, bez obaveza koje nosi punopravno članstvo.

„Naše mjesto u svijetu je jasno: mi smo evropska demokratija“, rekla je.

„Pitanje na ovom referendumu nije da li Island treba da sarađuje sa Evropom, jer to već radimo svakodnevno.“

Za protivnike članstva glavno pitanje je da li bi Island zadržao kontrolu nad politikama koje su u središtu njegove ekonomije i nacionalnog identiteta.

„Pitanje je da li bi Island trebalo da ključne odluke o ribarstvu, poljoprivredi i ekonomskoj politici prenese na EU“, rekla je Hafsteinsdotir.

„Vjerujem da to nije u interesu Islanda.“

Argument o suverenitetu dobio je novu dimenziju sa rastom bezbjednosnih izazova na Arktiku.

Prijetnje američkog predsjednika Donalda Trampa da će zauzeti Grenland — koji je tokom govora na Svjetskom ekonomskom forumu ranije ove godine više puta nazvao „Islandom“ — pojačale su raspravu o tome kako male arktičke države treba da zaštite svoje interese u odnosima sa velikim silama.

Za pristalice bližih odnosa sa EU, takva nestabilnost jača argument da Island treba čvršće da se veže za Evropu.

Hafsteinsdotir, međutim, tvrdi da to upravo pokazuje potrebu za snažnim savezima, ali bez odricanja od kontrole nad nacionalnim odlukama.

Island nema stalnu vojsku i u odbrani se oslanja na NATO i svoje partnere.

Hafsteinsdotir je ukazala na istoriju zemlje kao dokaz da Island može da zaštiti svoje interese i bez članstva u EU.

„Učestvovali smo samo u jednom ratu, a to su bili Bakalarski ratovi protiv Ujedinjenog Kraljevstva“, rekla je, misleći na sukobe oko ribolovnih prava tokom sedamdesetih godina, koji su završeni u korist Islanda.

„Mi smo mala država, a maloj državi su potrebni snažni savezi“, dodala je Hafsteinsdotir.

„Ali potrebna nam je i mogućnost da donosimo odluke koje odgovaraju našim okolnostima.“