„Da li je đed bio nacista?“ Novi alat Di Cajta otkriva porodičnu prošlost u nekoliko klikova

Njemački nedjeljnik Di Cajt (Die Zeit) napravio je korak koji bi mogao trajno promijeniti način na koji se Njemačka i Njemci suočavaju sa sopstvenom prošlošću.

Početkom aprila lansiran je jednostavan onlajn alat za pretragu koji omogućava pristup više od 12 miliona dokumenata o članstvu u Nacionalsocijalističkoj njemačkoj radničkoj partiji (NSDAP) u periodu od 1925. do 1945. godine. Dovoljno je unijeti prezime, a sistem za svega nekoliko sekundi izbacuje ime, datum i mjesto rođenja, kao i datum učlanjenja, uz mogućnost pregleda originalne članske karte, često i sa fotografijom.

Tehnološki gledano, riječ je o kombinaciji digitalizacije arhive i vještačke inteligencije koja složenu istorijsku građu pretvara u alat sličan pretrazi na društvenim mrežama. Upravo ta jednostavnost objašnjava i ogromno interesovanje – u prvim satima nakon lansiranja platforma je zabilježila više od 2,6 miliona posjeta, piše Le Monde.

Arhiva kojoj je bilo teško pristupiti

Ono što danas djeluje kao intuitivno korisničko iskustvo, decenijama je bilo daleko od toga. Izvorna arhiva sastoji se od miliona članskih kartica koje je NSDAP izdavao iz Minhena i lokalnih podružnica. Taj fond je u aprilu 1945. godine umalo nestao – nacisti su naredili njegovo uništenje, ali je Jozef Virt (Josef Wirth), zadužen za taj posao, prepoznao istorijsku vrijednost dokumenata, sakrio ih i kasnije predao američkim snagama.

Arhiva je potom 1946. prebačena u Berlin Document Center, a od 1994. nalazi se u njemačkom državnom arhivu. Iako je formalno bila dostupna, pristup je bio ograničen: zahtijevao je administrativnu proceduru, poštovanje strogih pravila zaštite podataka i, u praksi, dobro poznavanje arhivskog rada.

Više od 10 miliona Njemaca bilo učlanjeno u NSDAP

Prekretnica je uslijedila sredinom marta, kada je Američki nacionalni arhiv, koji je posjedovao kopiju dokumenata na mikrofilmu, objavio digitalizovanu verziju dokumenata bez birokratskih prepreka. Ipak, količina podataka i složenost pretrage pokazale su se kao nova barijera. Upravo tu Di Cajt nudi rješenje koje podatke pretvara u lako pretraživ sistem.

Rezultat je alat koji prvi put omogućava masovno i neposredno suočavanje sa činjenicama: do 1944. godine čak 10,2 miliona Njemaca bilo je učlanjeno u NSDAP. Istoričari pritom naglašavaju ključnu činjenicu – članstvo nije bilo obavezno i uvijek je zahtijevalo lični potpis. Partija je okupljala širok spektar društva: od radnika i službenika do učitelja, ali i veliki broj žena koje su se često uključivale kroz omladinske organizacije.