Forbesov vodič kroz ruske oligarhe: Ko su ljudi koji su se obogatili u eri Vladimira Putina
Godine 1997. Forbes je na svoju listu svjetskih milijardera prvi put uvrstio četvoricu Rusa. Ti najraniji oligarsi obogatili su se tokom haotične privatizacije devedesetih, preuzimajući državnu imovinu za simbolične iznose. Nakon što je Vladimir Putin došao na vlast 2000. godine, pomogao je nekima od njih da postanu još bogatiji, a najbliže saradnike nagradio je tako što ih je pretvarao u milijardere.
Na ovogodišnjoj listi milijardera nalaze se 83 Rusa; njih 68 smatramo oligarsima. Još 18 oligarha bili su milijarderi prije rata, ali su od invazije na Ukrajinu izgubili previše novca da bi se kvalifikovali za Forbesovu listu. Dvije osobe koje Forbes i Forbes Russia ne smatraju oligarsima (obogatili se bez veza sa vlašću), Andrej Meljničenko i Oleg Tinkov, uključene su ovdje jer su pod sankcijama Evropske unije ili Ujedinjenog Kraljevstva.
Trideset četiri milijardera i bivša milijardera našla su se pod sankcijama SAD-a, Ujedinjenog Kraljevstva ili Evropske unije: njih 11 nakon aneksije Krima 2014, a ostali nakon invazije na Ukrajinu. Sankcije uzimaju danak. Ruska berza bila je zatvorena 17 dana; ponovo je otvorena 24. marta, u početku uz stroga ograničenja trgovanja. Ekonomija je u slobodnom padu.
Zamrznute su jahte, privatni avioni i vile. Forbes procjenjuje da su ti oligarsi, čije je ukupno bogatstvo 11. marta iznosilo 290 milijardi dolara, od januara izgubili 240 milijardi dolara, gotovo polovinu svoje predratne neto vrijednosti. U nastavku donosimo pregled svih do sada sankcionisanih, kao i nekih koji bi mogli biti sljedeći.
Ruski milijarderi kroz godine
SANKCIONISANI 2022.
Roman Abramovič
Sankcije: EU, Ujedinjeno Kraljevstvo
Od siročeta do sportskog mogula, pa do sankcionisanog izopštenika, Abramovič utjelovljuje mogućnosti i zamke ruske oligarhije. U poslovni svijet probio se preduzetništvom, a veliku priliku dobio je 1995. godine, kada se udružio sa automobilskim oligarhom Borisom Berezovskim kako bi uz značajan popust preuzeo kontrolu nad naftnim gigantom Sibneftom.
Kada je Berezovski 2000. došao u sukob sa Putinom, Abramovič je povoljno preuzeo udjele svog mentora, a potom ih 2005. prodao Gazpromu za 13,1 milijardu dolara. Od 2000. do 2008. bio je guverner ruske dalekoistočne regije Čukotke, navodno na Putinov podsticaj.
Na Zapadu je bio poznat po raskošnom načinu života, velikim ulaganjima u svoj voljeni fudbalski klub Čelsi (Chelsea) iz Premijer lige, te donacijama većim od 500 miliona dolara jevrejskim organizacijama. Veći dio vremena provodio je van Rusije i dobio je izraelski i portugalski pasoš.
Abramovič, koji je posredovao u ranim razgovorima između Rusije i Ukrajine, navodno je nedavno bio otrovan tokom boravka u Kijevu. Zamrznuta su mu najmanje četiri vrijedna dobra, uključujući Čelsi, avion Gulfstream G650 i londonsku vilu sa 15 spavaćih soba, vrijednu 140 miliona dolara, zamrznute su. Njegove dvije jahte, vrijedne 900 miliona dolara, usidrene su u Turskoj, van domašaja sankcija.
Eugen Švidler
Sankcije: Ujedinjeno Kraljevstvo
Abramovičev najbolji prijatelj i poslovni partner godinama živi u Londonu. Njegova jahta Le Grand Bleu, duga 113 metara i vrijedna 109 miliona dolara, koja nije zaplijenjena, bila je poklon Abramoviča; dva njegova privatna aviona zadržana su u Ujedinjenom Kraljevstvu u martu. Švidler nije ruski državljanin; rođen je u Sovjetskom Savezu i posjeduje britanski i američki pasoš.
Mihail Fridman
Sankcije: EU, Ujedinjeno Kraljevstvo
Rođen u Ukrajini i odrastao u Lavovu, Fridman je sa univerzitetskim prijateljima Germanom Hanom i Aleksejem Kuzmičevom 1989. osnovao trgovačku kompaniju Alfa-Eco; iz nje su nastali Alfa Consortium i Alfa-Bank. Zahvaljujući vezama sa Kremljom – jedan od njegovih zaposlenih kasnije je bio Putinov glavni politički savjetnik – stekao je dodatnu imovinu u telekomunikacijama, bankarstvu i naftnom sektoru. Fridmanove nekretnine u Londonu, uključujući viktorijansko imanje Athlone House vrijedno 100 miliona dolara sa pet jutara vrtova uređenih u stilu Versaja, zamrznute su odlukom Ujedinjenog Kraljevstva.
German Han
Sankcije: EU, Ujedinjeno Kraljevstvo
Han, koji ima izraelsko državljanstvo, vodio je TNK-BP, zajedničko ulaganje sa britanskom naftnom kompanijom BP, od 2003. do njegove prodaje državnom Rosnjeftu 2013. godine. Hanove nekretnine u Velikoj Britaniji, uključujući dva stana vrijedna 35 miliona dolara i kuću u londonskoj četvrti Belgravia, zamrznute su.
Aleksej Kuzmičev
Sankcije: EU, Ujedinjeno Kraljevstvo
Fridmanov dugogodišnji partner Kuzmičev podnio je ostavku u upravi investicione kompanije LetterOne sa sjedištem u Luksemburgu 7. marta, zajedno sa Hanom. Njegove dvije jahte, La Petite Ourse i La Petite Ourse II, zamrznule su francuske vlasti u martu.
Pjotr Aven
Sankcije: EU, Ujedinjeno Kraljevstvo
Bivši ruski ministar spoljnih ekonomskih odnosa bio je predsjednik Alfa-banke, najveće privatne banke u Rusiji, od 1994. do 2011. Tri njegove kuće, uključujući imanje sa 18 soba u Sariju i vilu u Italiji vrijednu 4,4 miliona dolara, zaplijenjene su ili zamrznute. On i Fridman najavili su da će osporiti sankcije EU; Aven je 3. marta napustio upravu LetterOnea.
Andrej Meljničenko
Sankcije: EU, Ujedinjeno Kraljevstvo
Sin sovjetskog fizičara, Meljničenko je 1991, nakon raspada Sovjetskog Saveza, napustio fakultet kako bi pokrenuo lanac mjenjačnica. Dvije godine kasnije osnovao je MDM Bank, koja je postala jedna od najuspješnijih privatnih banaka u Rusiji. Kasnije se proširio na proizvodnju đubriva i ugalj. Njegove dvije jahte – uključujući najveću jedrilicu na svijetu sa pomoćnim pogonom, SY A – zamrznute su ili odjavljene od strane vlasti u Italiji i na Ostrvu Man. Prema Forbesu, Meljničenko nije oligarh jer je bogatstvo stekao nezavisno, bez veza sa ruskom vladom za vrijeme Borisa Jeljcina ili Vladimira Putina. Uključen je jer je pod sankcijama. U saopštenju je njegov portparol sankcije EU nazvao „apsurdnim i besmislenim“ i najavio njihovo osporavanje.
Aleksej Mordašov
Sankcije: EU, Ujedinjeno Kraljevstvo
Čelnik ruskog čeličnog giganta Severstal, Mordašov je 1992, sa 27 godina, tokom vaučerske privatizacije, povoljno kupio prvu fabriku. Njegova jahta Lady M i vila u sjevernoj Sardiniji vrijedna 115 miliona dolara zamrznute su od strane italijanske policije, dok je njegova druga jahta Nord, duga 142 metra, posljednji put viđena 7. aprila u Vladivostoku. Istog dana kada ga je EU sankcionisala, prenio je vlasništvo nad ključnom imovinom, uključujući udjele u turističkoj kompaniji TUI i rudarskoj kompaniji Nordgold, na suprugu. Mordašov je za Forbes Russia izjavio da ne razumije zašto je kažnjen.
Vadim Moškovič
Sankcije: EU, Ujedinjeno Kraljevstvo
Predsjednik agroindustrijske kompanije Rusagro, velikog proizvođača svinjetine i šećera, osam godina bio je član ruskog Savjeta Federacije, gornjeg doma parlamenta.
Aleksandar Ponomarenko
Sankcije: EU, Ujedinjeno Kraljevstvo
Sa partnerom Aleksandrom Skorobogatkom nekada je kontrolisao jednu od najvećih luka na Crnom moru. Godine 2013. dvojac je, zajedno sa Arkadijem Rotenbergom, dobio ugovor za modernizaciju 62 godine stare državne aerodroma Šeremetjevo u Moskvi. Kao i mnogi oligarsi, Ponomarenko osporava svoje uvrštavanje na listu sankcija EU.
Dmitrij Pumpjanski
Sankcije: EU, Ujedinjeno Kraljevstvo
Pumpjanski je devedesetih posjedovao metalurške pogone u rudama bogatom regionu Urala, prije nego što je 1998. preuzeo fabriku cijevi koja je 2000. postala TMK, najveći ruski proizvođač cijevi i dobavljač naftnog giganta Gazproma. Njegova superjahta Axioma, vrijedna 42 miliona dolara, zadržana je u Gibraltaru u martu.
Viktor Rašnikov
Sankcije: EU, Ujedinjeno Kraljevstvo
Bivši mehaničar Rašnikov većinski je vlasnik jednog od najvećih ruskih proizvođača čelika, MMK-a.
Leonid Simanovski
Sankcije: EU, Ujedinjeno Kraljevstvo, SAD
Dugogodišnji partner Leonida Mihelsona, koji kontroliše gasnog giganta Novatek (i koji nije sankcionisan), Simanovski je od 2003. zamjenik predsjednika Odbora za budžet i poreze ruske Dume.
Oleg Tinkov
Sankcije: Ujedinjeno Kraljevstvo
Tinkov je od prodaje piva i knedli stigao do izlaska svoje digitalne banke Tinkoff na berzu u Londonu 2013., uz procjenu vrijednosti od 3,2 milijarde dolara. Prije sankcija uhapšen je u Londonu u februaru 2020. zbog optužbi za utaju poreza u SAD-u; priznao je krivicu i platio 509 miliona dolara nagodbe u oktobru prošle godine. Prije napada na Ukrajinu bogatstvo mu je procjenjeno na pet milijardi dolara. Prema Forbesu, Tinkov nije oligarh jer je bogatstvo stekao nezavisno, bez veza s ruskom vladom za vrijeme Jeljcina ili Putina, ali je uključen jer je pod sankcijama.
Ališer Usmanov
Sankcije: EU, Ujedinjeno Kraljevstvo, SAD
Rođen u Uzbekistanu, Usmanov je prvo bogatstvo stekao proizvodnjom plastičnih kesa krajem 1980-ih. Kasnije je kupovao udjele u metalskoj kompaniji koja je prerasla u rudarsko-čeličnog diva Metalloinvest. Godine 2009, dok je bio na čelu investicione podružnice državnog Gazproma, ulagao je u Fejsbuk (Facebook) i druge tehnološke startape zajedno s Jurijem Milnerom, danas istaknutim investitorom iz Silicijumske doline. Njegova jahta Dilbar, duga 156 metara i vrijedna gotovo 600 miliona dolara, zbog sankcija je zadržana u njemačkoj luci Hamburg. U saopštenju je Usmanov sankcije nazvao “nepravednima” te obećao da će “upotrijebiti sva pravna sredstva kako bi zaštitio svoju čast i ugled”.
SANKCIONISANI PRIJE 2022.
Vladimir Bogdanov
Sankcije: SAD (2018)
Naftni magnat koji je tokom 1990-ih privatizovao državne bušačke operacije i od njih stvorio Surgutneftegas, Bogdanov je 2016. od Putina dobio titulu “Heroja rada Ruske Federacije” “za posebne zasluge u radu za zemlju i narod”.
Oleg Deripaska Sankcije: SAD (2018), Ujedinjeno Kraljevstvo (2022)
Deripaska je 2000. spojio svoj Siberian Aluminum sa aluminijumskim poslovanjem Millhouse Capitala Romana Abramoviča i tako osnovao Rusal. Njegova bivša supruga je po majci unuka Borisa Jeljcina, a posjeduje i diplomatski pasoš. Američko Ministarstvo finansija sankcionisalo je i njega i Rusal 2018. godine. Sankcije protiv Rusala ukinute su u decembru iste godine nakon što je Deripaska smanjio vlasnički udio ispod 50 odsto. U martu 2019. podnio je tužbu američkom sudu kako bi osporio sankcije; u junu 2021. savezni sudija u Vašingtonu odbacio je njegovu tužbu. Deripaska posjeduje gotovo 1,4 milijarde dolara vrijedne nekretnine u inostranstvu, uključujući vilu u Vašingtonu vrijednu 21 milion dolara i kuću na londonskom Belgravia Squareu; njegova jahta Clio posljednji put je viđena na Maldivima.
(Oleg Deripaska je bio većinski vlasnik Kombinata aluminijuma Podgorica (KAP), jedne od najvećih industrijskih kompanija u Crnoj Gori, kao i Rudnika boksita Nikšić, preko svoje kompanije CEAC (Central European Aluminium Company). KAP je privatizovan 2005. godine, kada je Deripaskina kompanija preuzela kontrolni paket akcija uz obavezu modernizacije i investicija. Međutim, poslovanje je ubrzo opterećeno velikim dugovima, sporovima sa Vladom Crne Gore i problemima oko državnih garancija za kredite. Nakon višegodišnjih finansijskih problema i arbitražnih postupaka, KAP i Rudnici boksita su 2013. završili u stečaju. Sporovi između Deripaskinih kompanija i države vođeni su pred međunarodnim arbitražnim sudovima, a slučaj KAP ostao je jedna od najkontroverznijih privatizacija u Crnoj Gori. Forbes Crna Gora).
Mihail Gucerijev Sankcije: EU, Ujedinjeno Kraljevstvo (2021)
Gucerijev, čija Safmar grupa ima finansijske, medijske i industrijske interese u Rusiji i Bjelorusiji, sankcionisan je od strane EU jer je “dugogodišnji prijatelj” bjeloruskog diktatora Aleksandra Lukašenka. Njegova dva privatna aviona odletjela su iz Moskve za Dubai i Istanbul 19. i 20. marta.
Sulejman Kerimov Sankcije: SAD (2018), EU, Ujedinjeno Kraljevstvo (2022)
Član gornjeg doma ruskog parlamenta, Kerimov je obnovio bogatstvo ulaganjem u ruskog proizvođača zlata Polyus 2008, nakon što je tokom finansijske krize iste godine izgubio prve milijarde. Francuske vlasti, gdje posjeduje četiri vile ukupne vrijednosti 280 miliona dolara, 2019. su ga istraživale zbog sumnje na poresku prevaru. Kerimov je negirao krivicu, a sud je 2020. odbacio slučaj.
Jurij Kovalčuk Sankcije: EU, Ujedinjeno Kraljevstvo, SAD (2014)
Čovjeka kojeg često opisuju kao de facto drugog najmoćnijeg čovjeka u Rusiji, američka vlada nazvala je Putinovim “bliskim savjetnikom” i “ličnim bankarom”. Najveći je akcionar sankcionisane banke Rossija, a putem svoje holding kompanije National Media Group čvrsto kontroliše vijesti koje Rusi mogu da čuju i vide. On i Putin posjeduju kuće u istom elitnom vikend-naselju Ozero, a prema dokumentima iz Panama Papersa, Kovalčuk je vlasnik skijališta na kojem je 2013. održano vjenčanje Putinove kćeri.
Arkadij Rotenberg
Sankcije: EU, Ujedinjeno Kraljevstvo, SAD (2014)
Putinov bivši partner iz džudoa tokom godina je dobijao državne ugovore vrijedne milijarde dolara za projekte poput infrastrukture za Zimske olimpijske igre u Sočiju 2014. i mosta otvorenog 2018. koji povezuje anektirani Krim sa ruskim kopnom. Godine 2019. prodao je svoju građevinsku grupu SGM podružnici Gazproma za milijardu dolara i prenio udjele u Mostotrestu na zajedničko ulaganje sa državnom bankom. Posjeduje brojne nekretnine u inostranstvu, uključujući vile na Sardiniji i luksuzni hotel u Rimu. Sve su zamrznute odlukom italijanskih vlasti u septembru 2014; Rotenberg je tužio Evropsku uniju i 2016. ostvario djelimično ukidanje mjera.
Boris Rotenberg
Sankcije: SAD (2014), Ujedinjeno Kraljevstvo (2022)
Mlađi brat i poslovni partner Arkadija Rotenberga; Boris i njegova supruga Karina posjeduju tri vile na Francuskoj rivijeri i tri kuće u Atlanti, vrijedne četiri miliona dolara.
Andrej Skoč
Sankcije: SAD (2018), EU, Ujedinjeno Kraljevstvo (2022)
Partner Ališera Usmanova član je ruske Dume od 1999. godine. Američko Ministarstvo finansija optužilo ga je za „dugotrajne veze sa ruskim organizovanim kriminalnim grupama“, što je on negirao.
Genadij Timčenko
Sankcije: SAD (2014), EU, Ujedinjeno Kraljevstvo (2022)
Na kraju sovjetskog perioda Timčenko je vodio državnu kompaniju za izvoz nafte i postao jedan od njenih najvećih akcionara nakon privatizacije. Sa Putinom se sprijateljio devedesetih u Sankt Peterburgu, kada su on i braća Rotenberg osnovali džudo klub Yavara-Neva. Danas Timčenko ima udjele u gasnoj kompaniji Novatek i proizvođaču petrokemikalija Sibur; takođe je predsjednik ruske hokejaške lige KHL.
Viktor Vekselberg
Sankcije: SAD (2018), Ujedinjeno Kraljevstvo (2022)
Aluminijumski magnat rođen u Ukrajini poslovao je sa oligarsima poput Olega Deripaske (UC Rusal) i Mihaila Fridmana (TNK-BP). Vekselbergova superjahta Tango, vrijedna 90 miliona dolara, kao i avion Airbus A319, zamrznuti su odlukom američkog Ministarstva finansija u martu.
NESANKCIONISANI
Aleksander Abramov
Nakon ruskog finansijskog kolapsa 1998, Abramov je po izuzetno niskim cijenama kupovao čeličane i rudnike uglja. Danas je predsjednik upravnog odbora Evraza, najvećeg ruskog proizvođača čelika.
Vagit Alekperov
Bivši radnik na naftnoj platformi u Kaspijskom moru i zamjenik ministra nafte i gasa u posljednjoj sovjetskoj vladi, Alekperov je 1991. osnovao Lukoil kao državno preduzeće. Dvije godine kasnije privatizovao ga je. Danas Lukoil proizvodi oko dva odsto svjetske nafte. Smatran relativno nezavisnim, Alekperov je dugo ostao bez sankcija, vjerovatno zato što ga Zapad vidi kao protivtežu Igoru Sečinu, sankcionisanom čelniku državnog Rosnjefta.
Ujedinjeno Kraljevstvo sankcionisalo je Alekperova 13. aprila 2022.
Igor Altuškin
Trgovac otpadnim metalom početkom devedesetih, Altuškin je osnivač i najveći akcionar Ruske bakarne kompanije (Russian Copper Company), trećeg najvećeg proizvođača bakra u zemlji. Važan je donator Ruske pravoslavne crkve; Putin mu je 2017. dodijelio Orden prijateljstva.
Andrej Gurjev
Bivši čelnik komunističkog komiteta započeo je karijeru u investicionoj kompaniji Menatep Mihaila Hodorkovskog. Nakon što je Hodorkovski 2003. završio u zatvoru, Gurjev je otkupio udio svog bivšeg šefa u proizvođaču đubriva PhosAgro. Njegov sin, Andrej A. Gurjev, izvršni je direktor PhosAgra i sankcionisan je od strane EU 9. marta.
Ujedinjeno Kraljevstvo sankcionisalo je Gurjeva 8. aprila 2022.
Vladimir Lisin
Lisin je poslovno iskustvo sticao tokom brutalnih „aluminijumskih ratova“ u Rusiji devedesetih. Upravljao je fabrikama za Trans-World Group, grupu trgovaca sirovinama sa udjelima u topionicama aluminijuma. Trans-World je kasnije bio pod istragom ruskih vlasti zbog bankarske prevare. Godine 1995. ruska policija navodno je ispitala Lisina u vezi sa smrću lokalnog političara; on je negirao bilo kakvu krivicu. Danas je predsjednik uprave NLMK Grupe, velikog proizvođača čeličnih proizvoda.
Vladimir Litvinenko
Od 1994. Litvinenko je rektor Rudarskog univerziteta u Sankt Peterburgu, gdje je Putin 1997. napisao doktorsku disertaciju o mineralnim resursima grada (Brookings Institution tvrdi da je plagirana). Litvinenko posjeduje više od petine PhosAgra, što je, prema izvorima Forbesa, dobio zbog političke podrške i lobiranja. Litvinenko tvrdi da je taj udio stekao u zamjenu za konsultantske usluge.
Iskander Mahmudov
Mahmudov, rođen u Uzbekistanu, glavni je vlasnik metalurškog konglomerata UGMK, koji kontroliše 300 rudarskih kompanija širom Rusije. Godine 2003. Mahmudov i njegov bivši poslovni partner Oleg Deripaska optuženi su pred američkim sudovima da su vodili „opsežnu reketarsku šemu“. Oni su optužbe negirali, a tužba je na kraju odbačena zbog nenadležnosti. UGMK je potrošio 100 miliona dolara na izgradnju ledene arene Shayba za Zimske olimpijske igre u Sočiju 2014, koju je nakon Igara predao ruskoj vladi.
Leonid Mihelson
Osnivač i predsjednik uprave proizvođača prirodnog gasa Novatek i vlasnik 36-odstotnog udjela u petrokemijskoj kompaniji Sibur, Mihelson je dio akcija u Siburu kupio od Kirila Šamalova, bivšeg Putinovog zeta. Sankcionisani oligarh Genadij Timčenko njegov je partner u obje kompanije.
Mihelsona je Kanada sankcionisala 4. aprila 2022, a Ujedinjeno Kraljevstvo 8. aprila 2022.
Vladimir Potanin
Bivši sovjetski birokrata, kratko je obavljao dužnost zamjenika premijera u vladi Borisa Jeljcina 1996. i 1997. i učestvovao u nadzoru privatizacije različitih državnih preduzeća. Potanin je uložio 2,5 milijarde dolara u razvoj skijališta, snowboard parka i centra za fristajl skijanje za Zimske olimpijske igre 2014. Vodi najvećeg svjetskog proizvođača nikla, Norilsk Nickel. Nakon ruskog napada na Ukrajinu povukao se iz upravnog odbora Fondacije Guggenheim muzeja, u kojem je bio član dvije decenije.
Potanina je Kanada sankcionisala 4. aprila 2022.
Dmitrij Ribolovljev
Bogatstvo je izgradio ulaganjem u akcije novo privatizovanih kompanija tokom devedesetih. Udio u Uralkaliju, najvećem ruskom proizvođaču kalijumskog đubriva, prodao je 2010. za 5,3 milijarde dolara. Oko milijardu dolara potrošio je na nekretnine u Evropi, uključujući 400 miliona dolara za penthaus La Belle Époque u Monaku, u kojem živi. Takođe je vlasnik grčkog ostrva Skorpios i fudbalskog kluba AS Monaco.
Giacomo Tognini, John Hyatt, Forbes
The Forbes Ultimate Guide To Russian Oligarchs