Samo 13 zemalja u svijetu ima bezbjedan vazduh, tri su u Evropi

Samo 13 zemalja u svijetu ima bezbjedan vazduh, od kojih su tri u Evropi, dok Indija ima najzagađeniji vazduh, pokazuje izvještaj o kvalitetu vazduha u svijetu kompanije IQAir.

Samo 14 odsto gradova širom svijeta udiše bezbjedan vazduh, što je pad u odnosu na 17 odsto iz prethodne godine.

Švajcarska kompanija za praćenje zagađenja IQAir analizirala je podatke iz 9.446 gradova u 143 države, regiona i teritorije za svoj novi Izvještaj o kvalitetu vazduha u svijetu za 2025. godinu.

Utvrđeno je da se kvalitet vazduha globalno pogoršava, uglavnom zbog klimatskih promjena izazvanih ljudskim djelovanjem. Dim od šumskih požara uzrokovao je loš kvalitet vazduha 2025. godine, zajedno sa pješčanim olujama i drugim ekstremnim vremenskim pojavama pojačanim sagorijevanjem fosilnih goriva.

U najgoroj godini šumskih požara u istoriji EU, požari su zahvatili Evropu, dostigavši rekordni vrhunac u avgustu, kada su uništene brojne farme, šume i domovi. Ekstremni vremenski uslovi prouzrokovali su gubitke od najmanje 43 milijarde eura širom kontinenta, usljed smrtonosnih toplotnih talasa, poplava i suša.

Svjetska zdravstvena organizacija (WHO) postavlja bezbjedne granice za lebdeće čestice PM2.5 zbog povezanih zdravstvenih rizika. Njihova veličina, manja od 2,5 mikrometara u prečniku, znači da ove sitne čestice koje se mogu udahnuti mogu prodrijeti duboko u pluća i krvotok. Povezuju se sa respiratornim problemima, kardiovaskularnim bolestima i dugotrajnim oboljenjima poput raka.

Gdje je u Evropi najbolji, a gdje najgori kvalitet vazduha?

U Evropi su Andora, Estonija i Island jedine zemlje koje su 2025. godine ispunile godišnje smjernice WHO za PM2.5, koje iznose 5 mikrograma po kubnom metru (µg/m³).

One su među 13 zemalja u svijetu koje su unutar bezbjednih granica. Ostale su Australija, Barbados, Bermuda, Francuska Polinezija, Grenada, Nova Kaledonija, Panama, Portoriko, Reunion i Američka Djevičanska Ostrva.

To znači da 130 od 143 obuhvaćene zemlje, odnosno 91 odsto, nije ispunjavalo bezbjednosne smjernice.

Pet najzagađenijih zemalja bile su Pakistan (67,3 µg/m³), Bangladeš (66,1 µg/m³), Tadžikistan (57,3 µg/m³), Čad (53,6 µg/m³) i Demokratska Republika Kongo (50,2 µg/m³).

Čak 25 najzagađenijih gradova u svijetu nalazi se u Indiji, Pakistanu i Kini. U Indiji se nalaze tri od četiri najzagađenija grada, uključujući i neslavno prvo mjesto – Loni, u saveznoj državi Utar Pradeš, imao je prosječnu godišnju koncentraciju PM2.5 od 112,5 µg/m³ – gotovo 23 odsto više nego 2024. i 22 puta više od smjernica WHO-a. Istraživanje iz 2024. pokazalo je da su saobraćaj, industrijske emisije, prašina sa puteva i nelegalno odlaganje otpada najveći izvori zagađenja. Nivoudtvil u Južnoj Africi bio je najmanje zagađeno mjesto na listi, sa prosječnom godišnjom koncentracijom PM2.5 od 1,0 µg/m³.

Širom Evrope u 2025. godini, 23 zemlje zabilježile su rast prosječnih godišnjih koncentracija PM2.5, 18 ih je zabilježilo pad, a jedna je naknadno dodata.

Zagađenje česticama PM2.5 poraslo je više od 30 odsto u Švajcarskoj i Grčkoj zbog dima od šumskih požara iz Sjeverne Amerike i saharske prašine iz Afrike. Malta je zabilježila najveći pad, od gotovo 24 odsto. To je djelimično rezultat dugogodišnjih napora da se proizvodnja energije preusmjeri sa teškog lož-ulja na obnovljive izvore energije, kao i politika usmjerenih na emisije iz saobraćaja.

IQAir takođe nudi rang-liste uživo, koje koriste praćenje kvaliteta vazduha u realnom vremenu. Peking u Kini danas je najzagađeniji grad u svijetu, dok se Zagreb nalazi na 54. mjestu.

Podaci o kvalitetu vazduha i dalje nedostaju

Dok je u novom Izvještaju o kvalitetu vazduha u svijetu 54 zemlje zabilježilo rast prosječne godišnje koncentracije PM2.5, 75 zemalja zabilježilo je pad, a dvije su ostale nepromijenjene.

Iako ovogodišnji izvještaj uključuje 12 dodatnih zemalja koje nijesu bile zastupljene prošle godine, i dalje postoje velike praznine u podacima. Prema IQAiru, samo dio svjetske populacije ima pristup informacijama o kvalitetu vazduha u realnom vremenu.

A na nekim mjestima situacija se pogoršava. U martu 2025. administracija Donalda Trampa ukinula je globalni program praćenja kvaliteta vazduha američkog Stejt dipartmenta, ostavljajući milione ljudi bez pristupa tim podacima.

Finski Centar za istraživanje energije i čistog vazduha (CREA) saopštio je da su napori praćenja oslabljeni u 44 zemlje, dok je šest zemalja ostalo bez ikakvog monitoringa.

„Bez praćenja ne možemo u potpunosti razumjeti šta se nalazi u vazduhu koji udišemo“, rekao je izvršni direktor IQAir Globala, Frank Hammes. „Širenje pristupa podacima u realnom vremenu osnažuje zajednice da djeluju. Smanjenjem emisija i suočavanjem sa klimatskim promjenama možemo postići značajna i trajna poboljšanja globalnog kvaliteta vazduha.“