SpaceEks lansirao Staršip 15. put: Raketa eksplodirala, čeka se ključni test povratka iz orbite
Kompanija SpejsEks (SpaceX) lansirala je u petak iz Teksasa svemirsku letjelicu Staršip (Starship) na njen 15. probni let, u misiji za koju se nada da će predstavljati prvi povratni let rakete u orbitu i nazad na isto mjesto sa kojeg je poletjela sa Zemlje. Riječ je o ključnom testu u nastojanjima Ilona Maska (Elon Musk) da razvije raketni sistem koji se može u potpunosti ponovo koristiti.
Prema planu, gornji stepen Staršipa, koji leti bez posade, trebalo bi da nakon gotovo jednog dana provedenog u orbiti ponovo uđe u atmosferu i u subotu se vrati na lansirni toranj. Planirano je kontrolisano spuštanje pomoću motora, uz asistenciju ogromnih mehaničkih ruku inovativnog sistema za prihvatanje letjelice prilikom slijetanja, prenosi Rojters (Reuters).
SpejsEks je namjeravao da istu tehnologiju povratnog leta i mehaničkih ruku, poznatih kao „štapići za jelo“ (chopsticks), iskoristi za prihvatanje donjeg stepena rakete Staršip, ubrzo nakon razdvajanja dva dijela letjelice, nekoliko minuta poslije lansiranja.
Međutim, raketni potisnik Super Hevi (Super Heavy), iz razloga koji nijesu odmah bili jasni, preusmjeren je sa planirane povratne putanje ka Meksičkom zalivu. Nakratko je lebdio u vazduhu, prije nego što je eksplodirao na maloj visini iznad površine mora.
Kontrolori misije u SpejsEksu nadaju se da će imati više uspjeha u vraćanju gornjeg stepena Staršipa u bazu na kraju njegovog leta. Letjelica je stigla u orbitu oko 27 minuta nakon lansiranja, saopštila je kompanija.
Ključni test ponovne upotrebe raketa
Uspješno vraćanje gornjeg dijela letjelice, neoštećenog, na platformu sa koje je lansiran predstavljalo bi veliki iskorak u ostvarivanju Maskovih ambicija. Mask, koji je osnovao SpejsEks 2002. godine, nastoji da smanji troškove svemirskih letova razvojem raketnog sistema čiji se svi djelovi mogu ponovo koristiti.
Kompletna letjelica, koju čini glavni modul Staršip za prevoz tereta i posade, postavljen na raketni potisnik Super Hevi, visoka je koliko zgrada od 40 spratova. Poletjela je uz snažnu tutnjavu sa lansirne rampe u kompleksu Starbejs (Starbase) kompanije SpejsEks, na jugu Teksasa, uz obalu Meksičkog zaliva, nedaleko od Braunsvila (Brownsville).
Ovo je bio 15. probni let Staršipa od 2023. godine i drugi u kojem je u orbitu ponijeta grupa operativnih satelita Starlink. SpejsEks je saopštio da je svih 26 satelita uspješno raspoređeno tokom prva dva sata leta u petak.
Time je misija istovremeno postala komercijalni poduhvat koji donosi prihode poslovanju kompanije u oblasti satelitskog interneta i važan test za raketni sistem koji je još u fazi razvoja.
Maskova kompanija, koja posluje u oblasti svemirskih tehnologija i vještačke inteligencije, vidi Staršip kao ključ za širenje mreže internet satelita Starlink, ali i za buduće postavljanje velikog broja orbitalnih centara za obradu podataka zasnovanih na vještačkoj inteligenciji, nazvanih Starmajnd (Starmind). Kompanija time nastoji da se pozicionira kao pružalac visokotehnološke infrastrukture.
SpejsEks je prethodni put lansirao Staršip u septembru, kada su raketa i teret satelita prvi put stigli do orbite, uprkos kvarovima pojedinih raketnih motora tokom leta.
Ta misija, koja je trebalo da traje 10 sati, završena je nakon približno tri sata. Gornji stepen letjelice spustio se neoštećen u Tihi okean, nakon čega ga je zahvatio plamen.
Plan povratka i prihvatanja letjelice
Tokom 15. leta planirano je da gornji stepen Staršipa ponovo uđe u Zemljinu atmosferu nakon približno 22 sata provedena u orbiti i vrati se do lansirnog tornja u Teksasu.
Završno spuštanje trebalo bi da bude kontrolisano raketnim motorima, dok bi dvije robotske ruke prihvatile letjelicu u trenutku kada bude lebdjela iznad lansirne platforme.
Ukoliko misija uspije, biće to prvi slučaj u istoriji da svemirska letjelica, lansirana vertikalno, stigne u orbitu i zatim se vrati na tačno mjesto sa kojeg je poletjela.
SpejsEks već rutinski vraća prve stepene svojih raketa Falkon 9 (Falcon 9), koje čine okosnicu njegovih lansiranja, spuštajući ih na posebne kopnene platforme ili plutajuće platforme na moru.
Donji stepen Staršipa, raketa Super Hevi, takođe je već tri puta uspješno prihvaćen pomoću sistema mehaničkih ruku na lansirnom tornju. Posljednji takav uspjeh ostvaren je u martu 2025. godine.
Za sada nije jasno zbog čega je četvrti pokušaj prihvatanja raketnog potisnika u petak bio neuspješan.
Očekuje se da će se gornji stepen Staršipa vratiti iz svemira nakon što napravi 14 krugova oko Zemlje, a njegov prvi pokušaj slijetanja uz pomoć mehaničkih ruku planiran je za subotu poslijepodne.
Mask je ranije izjavio da očekuje da će Spejs eks do prve polovine 2027. godine dostići tempo od jednog lansiranja Staršipa nedjeljno.
NASA uložila milijarde, slijetanje na Mjesec planirano za 2028.
Američka svemirska agencija NASA pomogla je razvoj Staršipa sa približno 3,2 milijarde dolara, nakon što je 2021. godine odabrala ovu letjelicu za spuštanje astronauta na Mjesec u okviru višemilijarderskog programa Artemis.
SpejsEks je u razvoj rakete uložio i najmanje 15 milijardi dolara sopstvenih sredstava.
NASA i SpejsEks očekuju da će Staršip omogućiti slijetanje ljudi na Mjesec do 2028. godine. Međutim, preostalo je nekoliko važnih testova za koje analitičari i inženjeri iz svemirske industrije smatraju da bi mogli da odlože taj rok.
Među njima je demonstracija složenog postupka pretakanja goriva između Staršipovih raketa-tankera u orbiti. Riječ je o ključnom procesu koji će omogućiti letjelici da napusti Zemljinu orbitu i otputuje do Mjeseca.
Kompanija Blu oridžin (Blue Origin), koju je osnovao Džef Bezos (Jeff Bezos), takođe razvija lunarni modul za NASA u okviru programa Artemis.
Njen modul Blu mun (Blue Moon) trebalo bi da se naredne godine pridruži Staršipu i još jednoj letjelici, NASA kapsuli Orion, u Zemljinoj orbiti tokom misije Artemis III.
Ta misija zamišljena je kao test spajanja svemirskih letjelica prije nego što NASA započne planirana slijetanja na Mjesec u okviru misije Artemis IV.