NASA-in svemirski teleskop vraća se na Zemlju poslije 22 godine: Djelovi bi mogli da prežive ulazak u atmosferu

Očekivalo se da će NASA-ina svemirska opservatorija Nil Gerels Svift (Neil Gehrels Swift Observatory) završiti svoju misiju u vatrenom ulasku u Zemljinu atmosferu rano u srijedu ujutro, gotovo 22 godine nakon što je lansirana radi proučavanja najsnažnijih eksplozija u svemiru.

Iako se očekivalo da će najveći dio letjelice, teške oko 1.450 kilograma, izgorjeti tokom prolaska kroz guste slojeve Zemljine atmosfere, NASA je predvidjela da bi pojedini djelovi mogli da prežive, piše CNN.

„Vjerovatnoća da bilo ko na Zemlji bude povrijeđen veoma je mala, približno jedan prema 2.100“, saopštila je NASA u ponedjeljak.

Agencija je takođe predvidjela da bi ostaci Svifta mogli pasti negdje između 20,6 stepeni južne i 20,6 stepeni sjeverne geografske širine, odnosno u pojasu koji se proteže približno 2.285 kilometara južno i sjeverno od ekvatora.

Taj pojas obuhvata veliki dio Centralne i Južne Amerike, centralnu Afriku, južnu Indiju, jugoistočnu Aziju i sjevernu Australiju, kao i ogromna okeanska prostranstva.

Sudbina svemirske letjelice Svift u srijedu poslijepodne još nije bila potpuno jasna.

Podaci američkih Svemirskih snaga, koje prate objekte i ostatke u Zemljinoj orbiti, pokazivali su da je Svift vjerovatno napustio orbitu oko 7.39 časova ujutro po istočnoameričkom vremenu, ali nije bilo zvanične potvrde da je letjelica zaista uništena.

Rani prognostički modeli obično imaju odstupanje od najmanje nekoliko sati.

Prema procjeni neprofitne organizacije Aerospace Corporation, ulazak u atmosferu očekivao se u 6.56 časova ujutro po istočnoameričkom vremenu, uz moguće odstupanje od tri sata u oba smjera.

Rizičan povratak u atmosferu

Da je Svift lansiran danas, vjerovatno bi morao da ispuni znatno strože bezbjednosne smjernice u pogledu planiranja završetka misije, navodi Aerospace Corporation, istraživačko-razvojni centar koji se finansira sredstvima američke savezne vlade.

Važeći standardi za smanjenje svemirskog otpada, ažurirani 2019. godine, nalažu da „očekivani rizik od ljudskih žrtava ili ozbiljnih povreda pri nekontrolisanom ulasku u atmosferu mora biti manji od jedan prema 10.000“, izjavio je Parker Višik (Parker Wishik), portparol Aerospace Corporation.

On je u imejlu pojasnio da se pod pojmom „žrtva“ u ovom kontekstu podrazumijeva ozbiljna povreda ili smrt.

Iako je NASA odavno znala da će Svift vjerovatno morati nekontrolisano da se vrati na Zemlju, agencija se nadala da bi ga smjela misija spasavanja, pokrenuta u julu, mogla zahvatiti i podići u višu orbitu, dok ga je atmosferski otpor postepeno spuštao iz nekada stabilne putanje.

Takva intervencija mogla je da produži radni vijek Svifta za deset godina ili više, ali je pokušaj na kraju propao, navodi CNN.

Letjelica se postepeno spustila na svega 275 kilometara iznad Zemlje, nakon čega je opservatorija zvanično prestala da prikuplja naučne podatke.

„U tom trenutku letjelica više nije mogla da kompenzuje posljedice povećanog atmosferskog otpora i prešla je u bezbjedni režim rada“, saopštila je NASA.

Tim istraživača sa Državnog univerziteta Pensilvanije (Penn State), NASA-inog partnera na projektu, gdje se nalazi i Centar za upravljanje misijom opservatorije, poslao je Sviftu 20. oktobra posljednju komandu za isključivanje.

Propadanje Sviftove orbite ubrzano je povećanom Sunčevom aktivnošću tokom proteklih nekoliko godina, nakon što je Sunce 2024. dostiglo vrhunac svog jedanaestogodišnjeg ciklusa.

Snažne Sunčeve erupcije i koronalna izbacivanja mase izazvali su širenje Zemljine atmosfere, što je povećalo otpor kojem je Svift bio izložen i navelo naučnike da predvide njegov pad ka Zemlji tokom ove jeseni.

Kompanija Katalyst Space Technologies iz Arizone početkom ove godine užurbano je organizovala posljednji pokušaj stabilizacije opservatorije Svift, uspjevši da pripremi i lansira spasilačku misiju za svega devet mjeseci.

Kompanija je u kratkom roku proizvela letjelicu nazvanu LINK, čiji je zadatak bio da uhvati teleskop i podigne ga nazad u stabilnu orbitu.

Međutim, misija je propala nekoliko sedmica nakon lansiranja LINK-a u julu, kada je satelit počeo nekontrolisano da se okreće u svemiru, prije nego što je stigao do opservatorije Svift.

Još jedan pokušaj spasavanja

Kada je postalo jasno da je Sviftova sudbina zapečaćena, naučnici koji su radili na misiji postepeno su ponovo uključivali instrumente teleskopa kako bi prikupljali podatke i obavljali posmatranja sve do samog kraja.

Instrumenti su prethodno mjesecima bili isključeni radi uštede energije i usporavanja spuštanja letjelice iz orbite.

Opservatorija Svift, za koju trenutno nije planirana direktna zamjena, od lansiranja u novembru 2004. godine služila je kao višenamjenski instrument za astrofizička istraživanja u niskoj Zemljinoj orbiti.

Nazvan po brzim pticama, teleskop je mogao veoma brzo da promijeni položaj i usmjeri instrumente ka kratkotrajnim kosmičkim pojavama, poput naglih bljeskova povezanih sa crnim rupama.

Teleskop je prvobitno projektovan za proučavanje najsnažnijih eksplozija u svemiru, poznatih kao eksplozije gama-zraka, ali su ga naučnici koristili i za praćenje drugih vrsta kosmičkih bljeskova, kao i asteroida i kometa.

Uprkos neuspjelom pokušaju spasavanja Svifta, NASA je nagovijestila da bi mogla pokušati slične misije produženja radnog vijeka drugih vrijednih svemirskih instrumenata.

Prošle sedmice agencija je objavila poziv komercijalnim kompanijama za dostavljanje predloga, formalno poznat kao Zahtjev za dostavljanje ponuda (RFP), kako bi ispitala na koje načine bi mogle da podignu na višu orbitu, servisiraju ili na drugi način produže radni vijek čuvenog svemirskog teleskopa Habl (Hubble).

Prema NASA-inoj analizi navedenoj u pozivu, postoji deset odsto vjerovatnoće da će Habl napustiti orbitu do 2032. godine i 50 odsto vjerovatnoće da će se to dogoditi do 2033. godine.

Omiljeni teleskop, lansiran 1990. godine, omogućio je nastanak nekih od najprepoznatljivijih fotografija u istoriji astronomije i iz temelja promijenio naučno razumijevanje svemira.

Prema dokumentaciji iz poziva, zamjena za Habl ne očekuje se prije četrdesetih godina ovog vijeka.