U čemu je tajna: Sportisti nikada nijesu bili stariji – i uspješniji
Kada je 40-godišnji Luka Modrić u srijedu uveče izašao na teren za reprezentaciju Hrvatske protiv Engleske, predstavljao je sve izraženiji trend u vrhunskom sportu. Prije jedne generacije, fudbaler koji se na najvišem nivou takmiči sa 40 godina bio bi prava rijetkost, ali na Svjetskom prvenstvu 2026. nastupa rekordnih osam igrača starijih od 40 godina – više nego na svim prethodnim prvenstvima zajedno, piše Gardian (Guardian).
I ne radi se samo o fudbalu. Luis Hamilton (Lewis Hamilton) i dalje se takmiči u Formuli 1 sa 41 godinom, dok je Vimbldon ove sedmice dodijelio specijalnu pozivnicu za ženski dubl Sereni Vilijams (Serena Williams, 44) i Venus Vilijams (Venus Williams, 46).
Širom sportskog svijeta, karijere koje su nekada djelovale nezamislivo duge postaju sve češća pojava.
Međutim, da li sportisti zaista postaju bolji sa godinama ili su jednostavno naučili kako da uspješnije upravljaju procesom starenja?
Sportisti zaista postaju stariji
Prema izvještaju Centra izvrsnosti za istraživanje starenja stanovništva (Centre of Excellence in Population Ageing Research), elitni sportisti zaista su sve stariji.
Od 1992. godine prosječna starost olimpijaca povećala se za oko dvije godine – sa 25 na 27 godina. U fudbalu je prosječna starost vrhunskih igrača porasla sa 26 godina 1990. na 27 godina 2018, dok je kod fudbalerki u istom periodu povećana sa 23 na 26 godina.
Ipak, to ne znači nužno da sportisti vrhunac forme dostižu kasnije. Prije bi se moglo reći da ostaju konkurentni tokom dužeg perioda.
„Sportisti ne prestaju da stare“, kaže doktor Liam Anderson, fiziolog vježbanja sa Univerziteta u Birmingemu.
„Ono što je sportska nauka omogućila jeste usporavanje procesa opadanja fizičkih sposobnosti i maksimalno iskorišćavanje onoga što je preostalo. Kada se tome dodaju decenije iskustva i taktičkog znanja, sve češće viđamo sportiste koji ostaju konkurentni mnogo duže nego ranije.“
Ne stare svi sportisti istom brzinom
Neki sportovi, kao i određene pozicije unutar njih, otporniji su na starenje od drugih.
U fudbalu, golmani obično imaju najduže karijere, zatim defanzivci i vezni igrači, dok napadači najčešće prvi osjete pad performansi.
Starenje utiče na gotovo sve fiziološke sisteme, ali ne podjednako.
„Jedna od sposobnosti koja najviše slabi jeste eksplozivnost, odnosno sposobnost mišića da brzo proizvede silu“, objašnjava doktor Pol Haf (Paul Hough), stručnjak za sport i fizičku aktivnost sa Univerziteta Vestminster.
„Kada posmatramo discipline koje se zasnivaju isključivo na brzini, poput trka na 100 ili 200 metara, rijetko ćete vidjeti veterane koji se takmiče do srednjih ili kasnih tridesetih godina. Isto važi i za fudbalere koji se prvenstveno oslanjaju na brzinu – oni moraju da prilagode stil igre ili da se povuku ranije.“
Tijelo se mijenja, oporavak traje duže
Sa godinama postepeno opadaju i maksimalna potrošnja kiseonika (VO2 max), broj otkucaja srca i kapacitet srca za pumpanje krvi, dok se smanjuje fleksibilnost tijela.
Istovremeno, proces oporavka postaje sporiji, a povrede zahtijevaju više vremena za zarastanje.
Uprkos tome, zahvaljujući napretku sportske medicine, ishrane, treninga i oporavka, današnji vrhunski sportisti uspijevaju da produže svoje karijere mnogo duže nego što je to bilo moguće prije samo nekoliko decenija.
Iskustvo kao prednost
Na Olimpijskim igrama u Tokiju 2021. godine prosječna starost sprintera iznosila je oko 25 godina. Kod plivača, koji takođe u velikoj mjeri zavise od brzine, potrošnje kiseonika i fleksibilnosti, prosječna starost kretala se između 22 i 23 godine.
S druge strane, mišićna izdržljivost, koja se više oslanja na spora mišićna vlakna otporna na umor, opada znatno sporije. U Tokiju su među najstarijim takmičarima bili maratonci – prosječna starost iznosila je 30 godina kod muškaraca i 31 godinu kod žena, dok su najstariji učesnici u obje trke imali po 44 godine.
Međutim, sportski rezultati ne zavise samo od fiziologije.
„Iskustvo, taktička svijest, predviđanje situacija, donošenje odluka i emocionalna kontrola često nastavljaju da se razvijaju s godinama“, kaže doktor Liam Anderson. „U mnogim sportovima te osobine mogu djelimično nadoknaditi manji fizički pad.“
U visoko tehničkim sportovima sa malim fizičkim opterećenjem, poput jedrenja, streljaštva i konjičkog sporta, godine čak mogu predstavljati prednost. Tokom Olimpijskih igara u Tokiju prosječna starost konjanika iznosila je 39 godina kod muškaraca i 36 godina kod žena.
Kako se šampioni prilagođavaju godinama
Uspješni sportisti često prilagođavaju svoj stil kako stare. Primjer za to je Kristijano Ronaldo (Cristiano Ronaldo).
„Počeo je kao krilni igrač i u velikoj mjeri se oslanjao na brzinu i eksplozivnost, ali je postepeno prilagodio svoju igru. Danas je mnogo više klasični napadač i nema potrebu da stalno izvodi sprintove, jer mnogo bolje čita igru“, objašnjava doktor Pol Haf.
Sličan primjer je Serena Vilijams, koja se nedavno vratila tenisu kroz igru parova. Dubl je taktički zahtjevniji i manje zavisi od fizičke dominacije nego pojedinačna konkurencija.
Profesionalizacija sporta produžila karijere
Sve veća profesionalizacija sporta takođe je doprinijela produžavanju karijera. Savremeni sportisti treniraju, oporavljaju se, hrane i spavaju uz nivo discipline koji bi prije nekoliko decenija bio nezamisliv.
Finansijski motivi takođe su značajno porasli. Ostati konkurentan dodatne dvije ili tri godine danas može značiti zaradu od više miliona funti.
Doktor Aleks Ajlend (Alex Ireland) sa Univerziteta Mančester Metropolitan smatra da sportisti imaju koristi od poboljšanja gotovo svih aspekata svog okruženja – od terena do opreme.
„Ako se sjetite fudbalskih terena sedamdesetih, osamdesetih pa čak i devedesetih godina, čak i u premijerligaškim klubovima poput Mančester junajteda i Arsenala, bili su prilično loši“, kaže on.
„Danas povremeno gledam Altrinčem, klub iz pete lige, i teren izgleda kao tepih.“
Kvalitetnije podloge troše manje energije i mogu smanjiti rizik od povreda. Isto važi i za napredak u kopačkama, loptama i drugoj sportskoj opremi.
„Sve što okružuje sport i takmičenja danas je bolje“, kaže Ajlend.
Medicina i oporavak mijenjaju pravila igre
Napredak u prevenciji povreda takođe igra važnu ulogu.
Profesor Džozef Bejker (Joseph Baker) sa Univerziteta u Torontu ističe da je danas mnogo veća svijest o potresima mozga i povredama nastalim usljed preopterećenja, dok su u sportovima poput američkog fudbala i hokeja uvedene promjene pravila koje smanjuju izloženost sportista određenim vrstama rizika.
A kada do povrede ipak dođe, sportska medicina i rehabilitacija danas nude mnogo bolje mogućnosti.
„Povreda prednjih ukrštenih ligamenata vjerovatno bi značila kraj karijere prije 25 ili 30 godina“, kaže Ajrland.
„Danas je to uglavnom povreda koja zahtijeva šest do devet mjeseci oporavka, a mnogi sportisti nakon toga nastavljaju da grade vrhunske karijere.“
Napredak sportske nauke potpuno je promijenio način na koji sportisti treniraju, posebno kada je riječ o oporavku.
„Oporavak je izuzetno važan jer omogućava maksimalnu adaptaciju organizma i dugotrajnije treninge visokog intenziteta“, objašnjava doktor Tom Braunli (Tom Brownlee), stručnjak za sportsku nauku sa Univerziteta u Birmingemu, koji je ranije sarađivao sa Liverpulom (Liverpool FC).
„Ako nijeste potpuno oporavljeni, narednog dana ne možete trenirati istim intenzitetom.“
GPS, ledene kupke i oporavak pod kontrolom
Velika promjena dogodila se u mogućnosti da se opterećenje na treninzima prati do nivoa detalja koji je ranije bio nezamisliv. Uz pomoć GPS uređaja, sportski naučnici mogu da izmjere ne samo koliko je igrač pretrčao, već i koliko je sprintova, ubrzanja i usporavanja imao tokom treninga ili utakmice.
„To znači da, ukoliko je stariji sportista imao veliki broj eksplozivnih kretnji, stručni tim može da procijeni kada je bolje da smanji intenzitet treninga ili, suprotno, kada može dodatno da trenira“, kaže doktor Pol Haf (Paul Hough).
Vrhunski sportisti danas redovno koriste metode poput ledenih kupki, sauna, kompresione odjeće i analiza krvi kako bi optimizovali oporavak. Doktor Tom Braunli (Tom Brownlee) opisuje ih kao marginalne dobitke – mala poboljšanja koja imaju smisla tek kada su osnovni elementi, poput sna, ishrane, treninga i oporavka, već dovedeni na visok nivo.
Nema jednog čarobnog rješenja
Ipak, ne postoji jedno veliko otkriće koje objašnjava sve duže karijere vrhunskih sportista. Doktor Liam Anderson smatra da je razliku napravilo „nagomilavanje velikog broja malih poboljšanja“.
„Bolje strategije oporavka, sofisticiranije upravljanje opterećenjem na treninzima, napredak u rehabilitaciji, bolja ishrana i veće razumijevanje značaja sna – sve je to pomoglo sportistima da duže zadrže visok nivo performansi.“
Ali ni ti faktori vjerovatno ne objašnjavaju cijelu priču. Kako ističe profesor Džozef Bejker, sportisti poput Ronalda i sestara Vilijams nijesu tipični takmičari.
„Oni su među najboljima koji su ikada igrali svoj sport“, kaže Bejker. „Zbog toga je teško precizno objasniti ove efekte godina.“
Genetika gotovo sigurno igra važnu ulogu, kao i pristup resursima i podršci koji većini sportista nijesu dostupni. Finansijski motivi takođe mogu biti važni: najveće zvijezde imaju ogromnu vrijednost za klubove, sponzore i promotere, što stvara snažan podsticaj da se njihove karijere produže kad god je to moguće.
I sreća ima svoju ulogu. Neki sportisti ostaju konkurentni i u četrdesetim jednostavno zato što su izbjegli ozbiljne povrede koje su prekinule karijere jednako talentovanih rivala, navodi Gardian.
Šta ostali mogu da nauče od sportskih zvijezda
Šta duže karijere sportskih idola znače za sve nas? Iako vrhunski sportisti koriste analize krvi, ledene kupke i različite uređaje kako bi izvukli maksimum iz svog tijela, oni su prije toga uglavnom savladali osnove.
„Za nas obične ljude nije nužno da fokus stavljamo na te detalje, jer vrlo malo nas ima potpuno uređene san, ishranu, trening i odmor. Upravo na tome bi trebalo da bude fokus“, kaže Braunli.
Unos dovoljno voća i povrća, dovoljno proteina za obnovu tkiva i kvalitetan san – tokom kojeg se odvija veliki dio oporavka i adaptacije tijela – možda ne zvuče revolucionarno, ali upravo su to temelji na kojima se gradi fizička sposobnost.
Važno je i prihvatiti da tijelo stari, bez obzira na to ko ste, i prilagoditi trening tome.
Trenirati pametnije, ne nužno jače
„Čest problem koji vidim jeste da ljudi pokušavaju da ponove treninge koje su radili u dvadesetim godinama, istim intenzitetom i obimom. Ali tijelo više ne može da se oporavi jednako brzo kao ranije, što utiče na naredne treninge“, kaže Haf.
„Imajući to u vidu, rješenje može biti češći, ali manje intenzivan trening, ili trening manjeg obima.“
To, međutim, ne znači da treba izbjegavati fizičku aktivnost. Doktor Aleks Ajlend kaže da na masters atletskim takmičenjima, namijenjenim starijim sportistima, redovno viđa takmičare u sedamdesetim, osamdesetim i devedesetim godinama. Neki od njih počeli su da treniraju tek kasnije u životu.
„Nikada nije kasno početi, ali morate biti pažljivi i napredovati postepeno“, kaže on. „Tijelo će se prilagoditi, mišići i kosti će ojačati, samo će za to biti potrebno više vremena. Treba biti malo oprezniji i ne pretjerivati, ni po obimu ni po intenzitetu.“
Doktor Lorkan Dejli (Lorcan Daly), fiziolog sa Tehnološkog univerziteta Šenon (Technological University of the Shannon) u Irskoj, saglasan je s tim. Iako je pad fizičkih sposobnosti povezan sa godinama na kraju neizbježan, on smatra da su mnoge promjene koje se obično pripisuju starenju zapravo posljedica neaktivnosti.
„Ono što se vježbanjem često poništava nije samo starenje, već posljedice fizičke neaktivnosti“, kaže Dejli.
On ukazuje na primjer francuskog bicikliste Robera Maršana (Robert Marchand), koji je između 101. i 103. godine poboljšao i svoju aerobnu kondiciju i rekord u vožnji bicikla na jedan sat. Taj podvig nije preokrenuo proces starenja, kaže Dejli, ali je pokazao koliko ljudsko tijelo može ostati sposobno da reaguje na trening čak i u dubokoj starosti.
Mentalni stav može biti jednako važan kao i fiziologija. Kada je Bejker razgovarao sa starijim masters sportistima o tome kako uspijevaju da održe performanse, otkrio je da oni ne poriču starenje niti mu se opiru. Umjesto toga, prihvataju da je određeni pad neizbježan, ali ostaju posvećeni treningu i takmičenju.
„Najzanimljivije mi je bilo saznanje da, iako razumiju da će im rezultati opadati kako budu stariji, osjećaju da mogu da učine sve što je u njihovoj moći da taj pad što više uspore kroz kontinuirano učešće u treninzima i takmičenjima“, rekao je on.
„Ta posvećenost napornom radu i izazovnim aktivnostima mnogo je bolji pokazatelj očuvanja performansi nego same godine.“