Martina Dimoska: Od Balkana do Mjeseca – put koji nije imao mapu

Kada se govori o svemirskoj industriji, Balkan se rijetko posmatra kao prostor iz kojeg se očekuju velike svemirske karijere. Još rjeđe se očekuje da neko iz malog grada, iz zemlje bez razvijene svemirske infrastrukture, uspije da dođe do NASA centara, analognih astronautskih misija i rada na sistemima koji će oblikovati buduće ljudsko prisustvo na Mjesecu i Marsu.

Upravo zato je put analogne astronautkinje, svemirskog stručnjaka, naučne komunikatorke i preduzetnice Martine Dimoske značajan.

Ona u razgovoru za Forbes Crna Gora govori o svojim počecima, preprekama sa kojima se suočavaju talenti iz zemalja bez razvijene svemirske infrastrukture, značaju građanske nauke i analognih astronautskih misija, radu povezanom sa NASA Johnson Space Center-om, ulozi Balkana u novoj svemirskoj ekonomiji, ali i o tome zašto svemir više ne mora biti prostor rezervisan samo za velike sile.

Dimoska, rođena u Kičevu u Sjevernoj Makedoniji, prepoznata je kao prva žena analogna astronautkinja sa Balkana i prva Makedonka koja radi u NASA okruženju vezanom za ljudske svemirske letove.

“Moja karijera nije počela u zemlji sa razvijenom aerospace industrijom, nacionalnom svemirskom agencijom, raketama, satelitima, opservatorijama ili jasnim institucionalnim putem ka astronautici. Počela je u Sjevernoj Makedoniji, u okruženju u kojem svemirska industrija nije postojala kao profesionalna mogućnost”, rekla je Dimoska.

Zato, kako kaže, njena biografija nije samo priča o individualnom uspjehu, ona je i priča o tome kako se put gradi onda kada ne postoji.

Umjesto da čeka sistem koji bi je uveo u svemirski sektor, Dimoska je počela da ulazi kroz prostore koji su bili dostupni svima spremnim da doprinesu: građansku nauku, međunarodne programe, globalne izazove, istraživačke inicijative, obrazovanje i javni angažman.

Kroz NASA Space Apps Challenge Dimoska je prvo učestvovala i pobjeđivala, zatim mentorisala, a kasnije pomagala u vođenju lokalnih inicijativa povezanih sa NASA Ames Research Center i NASA Glenn Research Center. Učestvovala je i u građanskim naučnim projektima kao što su Exoplanet Watch i JunoCam, koristeći dostupne međunarodne platforme kao način da doprinese stvarnim svemirskim projektima iz zemlje koja nije imala formalnu svemirsku infrastrukturu.

Za nju, kako kaže, građanska nauka nije bila sporedna aktivnost. Bila je jedan od prvih ulaza u svemirski sektor.

Od Kičeva do Hjustona

Jedno od najnovijih i najvažnijih poglavlja u njenoj karijeri počelo je preseljenjem u Hjuston, u Teksasu, gdje je kroz Leidos započela novu ulogu podrške NASA Johnson Space Center-u kao Program Human Systems Discipline Integrator.

U toj ulozi Dimoska radi kroz dvije ključne oblasti: Human Health and Performance, odnosno HHP, i Extravehicular Activity and Human Surface Mobility Program, odnosno EHP. Njen rad, kako objašnjava, podržava integraciju ljudskih sistema za Moon-to-Mars istraživanje, Artemis program, buduće operacije na površini Mjeseca, Moon Base koncept i infrastrukturu koja se razvija za dugoročno ljudsko prisustvo van Zemlje.

“U praksi, moj posao podrazumijeva podršku sistemima koji moraju uzeti u obzir zdravlje astronauta, bezbjednost, ljudske performanse i potrebe posade u budućim istraživačkim misijama. To uključuje oblasti povezane sa xEVA svemirskim odijelima, Lunar Terrain Vehicles, odnosno LTV vozilima za kretanje po Mjesecu, Pressurized Rovers, odnosno PR vozilima pod pritiskom, operacijama na lunarnoj površini i širim istraživačkim arhitekturama”, priča Dimoska.

Taj korak, kako kaže, nije samo profesionalni napredak, to je duboko ličan i simboličan trenutak, posebno zato što dolazi iz skromnih početaka i iz regiona u kojem nije postojao razvijen institucionalni put ka svemirskoj industriji.

Njeni prvi mjeseci rada u Hjustonu predstavljaju svojevrsnu prekretnicu: put od građanske nauke, analognih misija i regionalnog ekosistemskog rada do podrške jednom od najvažnijih centara ljudskih svemirskih letova na svijetu.

Dimoska navodi da njena trenutna uloga povezuje mnoge djelove ranijeg puta: ljudske performanse, zdravlje posade, operativne sisteme, analogna istraživanja, međunarodnu saradnju i dugogodišnju posvećenost otvaranju svemirskih prilika za ljude iz zemalja koje nijesu tradicionalne svemirske sile.

“Povratak čovjeka na Mjesec i priprema za Mars ne zavise samo od raketa i letjelica. Zavise i od sistema koji omogućavaju astronautima da žive, rade, kreću se, ostanu zdravi i efikasno funkcionišu u ekstremnim uslovima. Upravo se tu nalazi značaj ljudskih sistema: oni predstavljaju vezu između tehnologije i čovjeka koji mora da je koristi”, ističe ona.

Najveća prepreka: pristup

Dimoska je ranije govorila da je svemirska industrija jedna od oblasti sa najvišim barijerama za ulazak. Za nekoga ko dolazi iz regiona kao što je Balkan, te barijere nijesu samo tehničke. One su geografske, institucionalne, ekonomske i psihološke.

“Mladi iz velikih svemirskih sila često odrastaju u blizini aerospace kompanija, istraživačkih laboratorija, svemirskih agencija, univerziteta, mentora i profesionalnih mreža. Mladi iz manjih zemalja često prvo moraju da dokažu da uopšte pripadaju tom razgovoru”, rekla je ona.

Za Dimosku, najveća prepreka nije bio nedostatak talenta ili ambicije. Bio je to nedostatak pristupa.

Za mnoge mlade ljude iz regiona, kako podsjeća, talenat ne dolazi uz finansijsku sigurnost, skupe obuke i neograničen pristup prilikama.

“U svemirskoj industriji, veliki dio ranog razvoja često zavisi od resursa koji su mnogima nedostupni: pilot časova, ronilačkih sertifikata, space camp programa, specijalizovanih treninga, međunarodnih konferencija, putovanja, opreme i profesionalnih mreža. Za mlade iz manjih zemalja, to nijesu samo dodatne aktivnosti. Često su to privilegije koje određuju ko će ranije dobiti pristup industriji”, objašnjava Dimoska.

Dok njihovi vršnjaci iz razvijenijih sistema mogu da grade mreže, učestvuju u skupim programima i ulažu vrijeme u neplaćene prilike koje kasnije otvaraju vrata, mnogi mladi sa Balkana moraju paralelno da rade, izdržavaju sebe ili porodicu, traže stipendije, vize, pozive i načine da uopšte budu prisutni. Umjesto odmora, često biraju dodatni posao. Umjesto umrežavanja, bore se da pokriju osnovne troškove.

“To ne znači da imaju manje potencijala, već da do istih prilika dolaze kroz mnogo veći napor”, kazala je Dimoska.

Dimoskin put zato nosi dodatnu težinu. Ona nije dolazila iz sistema koji je već imao infrastrukturu, finansijsku podršku i prepoznatljiv pasoš u svemirskoj industriji. Dolazila je iz regiona koji se često mora dokazivati prije nego što mu se uopšte pruži prilika. Ističe da veliki dio njenog puta, uključujući obrazovanje, analogne misije, profesionalna usavršavanja, međunarodna putovanja, javni angažman i predstavljanje Sjeverne Makedonije i Balkana u globalnom svemirskom prostoru, gradila je i finansirala uglavnom sama.

Jedna od važnih potvrda tog puta bila je i njena EB-1A kvalifikacija za stalni boravak u Sjedinjenim Američkim Državama, kategorija namijenjena osobama izuzetnih sposobnosti u oblastima kao što su nauka, umjetnost, obrazovanje, biznis ili sport. Ta kategorija se neformalno često naziva “Einstein visa”, jer je povezana sa izuzetno visokim standardom dokaza o međunarodnom priznanju, stručnosti i doprinosu. Za Dimosku, taj proces nije bio samo administrativni korak, već još jedna potvrda da je karijeru izgrađenu izvan tradicionalnih centara svemirske industrije morala dokazivati na najvišem međunarodnom nivou.

“Nedostatak lokalne industrije. Nedostatak institucionalnog puta. Nedostatak mentora iz sličnog okruženja. Nedostatak primjera koji pokazuju da je takva karijera moguća i za nekoga sa Balkana. Sve su to prepreke koje su oblikovale moj profesionalni put”, navela je.

Upravo zbog toga kaže da njen uspjeh nije samo lični iskorak, već rijedak primjer nekoga sa Balkana ko je, uprkos ograničenjima, uspio da se probije do globalnog svemirskog sektora i rada povezanog sa ljudskim svemirskim letovima.

Ta realnost oblikovala je način na koji je gradila karijeru. Umjesto da, kako navodi, čeka vrata koja nijesu postojala, ulazila je kroz ona koja su bila otvorena: građansku nauku, globalne izazove, međunarodne zajednice, obrazovanje, istraživanje i javne programe.

Vremenom je to rano učešće postalo temelj za mnogo širi profesionalni i društveni angažman.

Može li se svemirska karijera graditi iz regiona?

Pitanje koje se sve češće postavlja mladima iz Sjeverne Makedonije, Crne Gore i drugih zemalja regiona jeste koliko je realno graditi karijeru u svemirskoj industriji bez odlaska u velike svjetske centre.

Dimoskin put pokazuje da je odgovor složen.

Poiručuje da je danas moguće početi iz gotovo bilo koje zemlje. Digitalni alati, online obrazovanje, otvoreni podaci, građanska nauka, međunarodne zajednice, vještačka inteligencija, softver, CubeSat programi i globalni hackathoni omogućili su pristup koji ranije nije postojao. Student iz Podgorice, Skoplja, Sarajeva, Tirane ili bilo kog drugog grada regiona danas može učestvovati u projektima koji imaju stvarnu naučnu i tehnološku vrijednost.

Ali to ne znači da su sve prepreke nestale.

“Određena iskustva i dalje zahtijevaju pristup laboratorijama, testnim centrima, svemirskim kompanijama, agencijama, univerzitetima, mentorima i međunarodnim mrežama. U oblastima svemirske industrije koje su povezane sa nacionalnom bezbjednošću i regulisane propisima kao što je ITAR, pristup može zavisiti i od pravnog statusa. U američkom kontekstu, mnoge pozicije koje uključuju kontrolisane tehnologije zahtijevaju da osoba bude ‘U.S. person’, što najčešće znači američki državljanin, stalni rezident, odnosno nosilac zelene karte, ili druga zakonom zaštićena kategorija”, objašnjava ona.

Za mlade iz regiona, to predstavlja dodatnu barijeru: čak i kada imaju znanje, iskustvo i motivaciju, pasoš i imigracioni status mogu ograničiti pristup određenim projektima, kompanijama i tehnologijama. Zbog toga odlazak u velike svjetske centre nije uvijek samo pitanje ambicije, već i pitanje administrativnog, pravnog i institucionalnog pristupa.

Zato će budućnost za mnoge mlade iz regiona vjerovatno biti hibridna: početak može biti lokalni ili digitalni, ali razvoj karijere često zahtijeva globalnu saradnju, međunarodne mreže i pristup sistemima koji nijesu ravnomjerno dostupni svima.

“Upravo zato su važni mostovi između regiona i velikih svemirskih centara. Bez takvih veza, talenat ostaje izolovan. Sa njima, male zemlje mogu postati dio globalnih projekata”, smatra ona.

International Space Alliance i izgradnja ekosistema

Dimoska je osnovala International Space Alliance, organizaciju izgrađenu između Balkana i Silicijumske doline, sa ciljem da otvori vrata svemirskog sektora talentima iz zemalja koje nijesu tradicionalne svemirske sile.

Ona objašnjava da organizacija djeluje kroz obrazovanje, istraživačke inicijative, javne programe, hackathone, međunarodna partnerstva i razvoj ekosistema. Njena misija polazi od jednostavne, ali važne ideje: talenat je široko rasprostranjen, ali prilike nijesu.

“Za zemlje Balkana, taj problem nije samo profesionalan, već i razvojni. Region ima mlade inženjere, naučnike, programere, istraživače, preduzetnike i kreativne ljude, ali često nema dovoljno institucija, finansiranja, međunarodnih veza i vidljivosti koji bi taj talenat povezali sa globalnim svemirskim projektima”, ukazuje Dimoska.

Kroz rad sa NASA Space Apps Challenge-om, Dimoska je postala prva međunarodna lokalna liderka koja je obezbijedila NASA Space Act Agreements za vođenje NASA Space Apps Challenge hackathona kroz NASA istraživačke centre, uključujući NASA Ames Research Center i NASA Glenn Research Center. Ti događaji su se razlikovali od tradicionalnih gradskih lokacija jer su bili povezani direktno sa NASA istraživačkim centrima.

Njeno preduzetništvo, rad na grantovima i širi doprinos razvoju svemirskog ekosistema kroz International Space Alliance (ISA) doveli su i do njene uloge kao prve osnivačke članice prve Civilne svemirske agencije Makedonije. Time je njen rad dobio institucionalnu dimenziju: nije se odnosio samo na ličnu karijeru, već i na stvaranje temelja za buduće generacije i razvoj prve građanske svemirske infrastrukture u zemlji koja ranije nije imala formalnu svemirsku reprezentaciju.

U tom smislu, Dimoskina karijera nije samo priča o ulasku u svemirsku industriju. To je i priča o izgradnji ulaza za one koji dolaze poslije nje.

Analogna astronautika: Šta se uči na Zemlji prije Mjeseca i Marsa

Dimoska je završila četiri analogne astronautske misije koje na Zemlji simuliraju aspekte budućih misija na Mjesec i Mars. Takve misije omogućavaju istraživačima da proučavaju izolaciju, ograničen prostor, timsku dinamiku, komunikaciju, donošenje odluka, psihološku otpornost, ljudske performanse i operativne procedure u uslovima koji podsjećaju na svemirsko okruženje.

Objašnjava da je tokom misije UND ILMAH-14, posada radila sa eksperimentima koji su letjeli na Međunarodnoj svemirskoj stanici, uključujući CardioBreath i ExoLab. Kasnije je služila kao komandantkinja misije SELENE u LunAresu, analogne misije podržane od strane Evropske svemirske agencije. Učestvovala je i u misiji APICES, takođe podržanoj od strane ESA Bic, koju je organizovao ICEE-Space, a vodio ESA astronaut Aleš Svoboda.

Njena najnovija misija, TERRA NOVA u LunAresu, bila je podržana od strane Evropske svemirske agencije, Poljske svemirske agencije, NASA-e i Axiom Space-a. Tokom te misije, Dimoska je ponovo služila kao komandantkinja i pomogla u validaciji AstroMentalHealth protokola namijenjenog Međunarodnoj svemirskoj stanici, povezanog sa Axiom-4 misijom. U toj ulozi, njen rad je bio povezan sa ogledanjem uloge komandantkinje Peggy Whitson na Axiom-4.

“Ove misije smjestile su me na presjek istraživanja, liderstva, ljudskih performansi, psihologije i operacija budućeg istraživanja svemira. Ono što je tokom takvih misija najviše dolazilo do izražaja nije bila samo tehnologija. Bila je to ljudska dimenzija”, kazala je.

Prema njenim riječima, svemirske misije se često zamišljaju kroz rakete, module, habitate, odijela i instrumente.

Međutim, kako kaže, analogne misije pokazuju da je svemirsko istraživanje jednako ljudski izazov koliko i inženjerski.

“U izolovanim, ograničenim i operativno zahtjevnim uslovima, uspjeh misije zavisi od povjerenja, komunikacije, discipline, otpornosti, timske dinamike i sposobnosti posade da donosi odluke pod pritiskom. Svaka lekcija naučena u analognom habitatu na Zemlji može jednog dana pomoći astronautima na Mjesecu ili Marsu”, istakla je.

Zašto su simulacije važne za buduće misije

Dimoska objašnjava da analogne misije imaju ključnu ulogu u pripremi budućih misija sa ljudskom posadom. One omogućavaju testiranje procedura, zdravstvenih protokola, psiholoških faktora, timske dinamike i operativnih koncepata prije nego što se primijene u okruženjima u kojima greške mogu imati ozbiljne posljedice.

Za Dimosku su, kako navodi, analogne misije imale i dodatno značenje: predstavljale su jedan od rijetkih puteva u oblasti ljudskih svemirskih letova koji je mogla da izgradi i finansira uglavnom sama.

“U regionu poput Balkana, a posebno u zemlji bez nacionalnog astronautskog programa, tradicionalni put ka svemirskom letu gotovo da ne postoji. Obuka astronauta, specijalizovani treninzi, istraživačke misije i eventualni orbitalni letovi zahtijevaju institucionalnu podršku i finansijska sredstva koja su za pojedinca gotovo nedostižna”.

Dodaje da cijena jednog komercijalnog orbitalnog leta za privatnog astronauta može dostići desetine miliona dolara. Turska je, na primjer, za misiju svog prvog astronauta Alpera Gezeravcija prema Međunarodnoj svemirskoj stanici platila približno 55 miliona dolara, u okviru misije organizovane kroz Axiom Space u saradnji sa NASA-om i SpaceX-om. Turska je zatim dobila i drugog svemirskog putnika, Tuvu Cihangira Atasevera, koji je 8. juna 2024. letio na suborbitalnoj istraživačkoj misiji Galactic 07 kompanije Virgin Galactic iz Spaceport America u Novom Meksiku, gdje je kao istraživački specijalista sproveo sedam naučnih eksperimenata.

“Za njegov suborbitalni let nije široko objavljen pouzdan zvanični iznos koji je Turska platila, ali komercijalni suborbitalni letovi Virgin Galactic-a u tom periodu javno su se povezivali sa cijenama od nekoliko stotina hiljada dolara po sjedištu”, istakla je Dimoska.

U regionalnom kontekstu, postoje, kako kaže, primjeri koji pokazuju koliko institucionalna podrška može promijeniti nacionalnu svemirsku vidljivost.

Podsjeća da je Bugarska kroz istoriju imala dva kosmonauta, Georgija Ivanova i Aleksandra Aleksandrova, dok je Turska u novije vrijeme razvila nacionalni astronautski program kroz koji su Alper Gezeravci i Tuva Cihangir Atasever postali njeni prvi svemirski putnici.

“Takvi primjeri pokazuju da male i srednje zemlje mogu graditi svemirsku prisutnost kada postoje politička volja, strategija, finansiranje i institucionalna podrška”.

U tom kontekstu, kako navodi, prirodno se nameće pitanje: ako su druge zemlje regiona i šireg susjedstva već ulagale u svoje svemirske predstavnike, kada će Sjeverna Makedonija biti spremna da podrži Martinu Dimosku na sličan način? Njena karijera pokazuje da je moguće doći daleko i bez institucionalne podrške, ali i da individualni napor ne može zauvijek biti zamjena za nacionalnu strategiju. Ako region želi svoje mjesto u novoj svemirskoj ekonomiji, moraće ne samo da slavi izuzetke, već i da ulaže u njih, poručuje ona.

“Misije na Mjesec i Mars neće zavisiti samo od tehnologije. Zavisiće i od toga koliko dobro ljudi mogu da funkcionišu u izolaciji, koliko efikasno timovi mogu da komuniciraju, koliko jasno mogu da donose odluke pod stresom i koliko su sistemi dizajnirani oko stvarnih ljudskih potreba”.

Smatra da zbog toga analogne misije predstavljaju most između teorije i stvarne svemirske operacije. One omogućavaju da se na Zemlji prepoznaju problemi koji bi u svemiru mogli imati mnogo veće posljedice.

Za Dimosku, analogna astronautika pokazuje da se budućnost istraživanja ne gradi samo u lansirnim centrima i laboratorijama. Ona se gradi i u simuliranim habitatima, u debrifinzima, u protokolima, u timskim procesima i u razumijevanju toga kako čovjek zaista funkcioniše u ekstremnim uslovima.

Komercijalni svemirski letovi i budućnost ljudskog prisustva u svemiru

Dimoska priča da se njen trenutni rad odvija u vremenu kada svemirski sektor prolazi kroz veliku transformaciju. Komercijalni svemirski letovi već postoje, privatni astronauti već putuju u orbitu, a kompanije razvijaju komercijalne svemirske stanice, lunarne landere, lunarna vozila, module, transportne sisteme i tehnologije koje bi mogle proširiti ljudsko prisustvo van Zemlje.

Ipak, svemir uvijek nije lako dostupan.

“Troškovi su visoki, infrastruktura se tek razvija, a bezbjednost, obuka, regulativa i održivost ostaju ključni izazovi. Zato je realnije očekivati da će svemirski letovi najprije postati češći i profesionalno organizovaniji, zatim komercijalno dostupniji, a tek kasnije zaista uobičajeni”, kaže Dimoska.

Prema njenim riječima, svemirski turizam može postati normalizovan prije nego što život u svemiru postane normalan. Međutim, pravac razvoja je jasan: čovječanstvo se kreće ka periodu u kojem svemir više neće biti samo prostor povremenih misija, već prostor stalnijeg rada, istraživanja i prisustva.

U tom kontekstu, Dimoskin rad na ljudskim sistemima, zdravlju posade, performansama, površinskoj mobilnosti, svemirskim odijelima, lunarnim vozilima, Pressurized Rovers sistemima i budućoj Moon Base infrastrukturi nije sporedan. On je direktno povezan sa pitanjem kako će ljudi živjeti, raditi, kretati se, ostati zdravi i bezbjedno funkcionisati van Zemlje.

Dimoska se danas nalazi u samom epicentru jedne od najvažnijih transformacija u istoriji ljudskog istraživanja svemira: prelaska od povremenih misija ka dugoročnom prisustvu na Mjesecu i, kasnije, Marsu. Za nju, trenutni rad nije završna tačka puta od Balkana do NASA Johnson Space Center-a, već početak mnogo većeg poglavlja.

Balkan kao dio nove svemirske ekonomije

Dimoskin rad kroz International Space Alliance izaziva ideju da samo velike države mogu značajno učestvovati u svemiru.

“Buduća svemirska ekonomija neće biti izgrađena samo od država sa lansirnim rampama. Biće joj potrebni softverski inženjeri, stručnjaci za vještačku inteligenciju, robotiku, materijale, medicinu, psihologiju, pravo, obrazovanje, komunikacije, preduzetništvo, klimatske nauke, analizu podataka i javne politike”, kaže ona I dodaje da upravo u tim oblastima Balkan može imati značajnu ulogu.

Smatra da region ima tehnički talenat, naučni potencijal, kreativne ljude i mlade generacije koje su sve povezanije sa globalnim prilikama.

“Ono što je i dalje potrebno jesu snažniji putevi, institucije, finansiranje, vidljivost i međunarodni mostovi”.

Luča je i dokaz da male balkanske države mogu razvijati svemirske kapacitete

Kroz International Space Alliance, saradnju sa regionalnim partnerima, uključujući inicijative povezane sa prvim crnogorskim satelitom Luča i Montenegro Space Research, kao i kroz svoj lični rad, Dimoska nastoji da te mostove učini konkretnijim.

“Saradnja na zajedničkim projektima povezuje lokalne zajednice, univerzitete, mlade profesionalce, istraživače, startape, organizacije i međunarodne mreže sa prilikama koje bi inače često ostale izvan domašaja malih tržišta”, ističe ona.  

Njen angažman se, kako kaže, ne ogleda samo u osnivanju organizacije, već i u godinama ličnog rada: mentorisanju mladih, organizovanju programa, otvaranju međunarodnih kontakata, predstavljanju regiona na globalnim svemirskim platformama i upornom stvaranju prostora za talente koji često nijesu imali institucionalnu podršku.

“Veliki dio tog rada gradila sam bez stabilnog finansiranja i bez značajne institucionalne podrške, oslanjajući se na lični rad, međunarodne kontakte, volonterski angažman i uvjerenje da Balkan ne smije ostati izvan nove svemirske ekonomije”.

Ocjenjuje da nedavno lansiranje prvog crnogorskog satelita Luča dio je šire regionalne promjene.

“Za malu državu, prvi satelit nije samo tehnički projekat ili simbolički uspjeh. On može postati osnova za obrazovanje, Earth observation, analizu podataka, klimatsko praćenje, poljoprivredu, upravljanje resursima, odgovor na katastrofe, akademska istraživanja i razvoj visokotehnološke privrede”.

Za ISA, kako kaže, Luča je i dokaz da male balkanske države mogu razvijati svemirske kapacitete kroz znanje, partnerstva i istrajnost.

Prema njenim riječima, takvi primjeri otvaraju prostor i za ambiciju da Sjeverna Makedonija u budućnosti razvije i lansira sopstvene satelitske projekte kroz regionalna partnerstva i međunarodnu saradnju.

“Prvi satelit takođe šalje važnu poruku mladima: svemir nije rezervisan samo za supersile. Male države mogu razvijati znanje, kapacitete i tehnologije koje ih uključuju u globalnu svemirsku ekonomiju”.

Za zemlje Balkana, ulazak u svemirski sektor može značiti mnogo više od prestiža. Može značiti stvaranje novih industrija, zadržavanje talenata, razvoj obrazovnih programa i povezivanje nauke sa privredom, navodi Dimoska.

“U tom smislu, Luča nije samo crnogorski satelit. Ona je znak da se regionalna svemirska priča mijenja”.

Posmatrajući Dimoskin rad, jasno je da Balkan ne mora biti samo posmatrač u novoj svemirskoj ekonomiji. Region može biti aktivan učesnik, posebno u oblastima u kojima znanje, softver, podaci, istraživanje i interdisciplinarni rad imaju sve veću vrijednost.

“U tom kontekstu, International Space Alliance ne funkcioniše samo kao organizacija, već kao platforma za regionalno povezivanje, veću vidljivost i dugoročnu izgradnju kapaciteta”.  

Žene, vidljivost i prostor odlučivanja

Priča Dimoske ima posebno značenje za žene u svemirskoj industriji. Kada je počinjala, vidljivi uzori iz regiona bili su rijetki, posebno za djevojčice iz zemalja bez razvijene svemirske infrastrukture.

“Danas sve više žena globalno postaje astronautkinje, inženjerke, naučnice, osnivačice kompanija, komandantkinje misija, programske liderke i javni glasovi u svemirskom sektoru. Ipak, taj napredak nije ravnomjerno raspoređen. Mnogo je vidljiviji u velikim svemirskim centrima i zapadnim ekosistemima nego u regionima poput Balkana, gdje žene i dalje često nemaju isti pristup institucijama, finansiranju, mentorstvu, mrežama i profesionalnoj vidljivosti”, podsjeća ona.

Poručuje da zato zastupljenost mora ići dalje od simbolike.

Smatra da žene ne treba da budu prisutne samo na panelima, fotografijama i promotivnim kampanjama. Treba da budu prisutne u prostorijama u kojima se donose odluke, dizajniraju misije, razvijaju sistemi, vode istraživanja i oblikuje dugoročna strategija ljudskog istraživanja svemira.

“Za žene iz manjih zemalja, posebno sa Balkana, to pitanje nije samo rodno, već i geografsko, institucionalno i ekonomsko”.

Javna vidljivost Dimoske, uključujući njen rad kao naučne komunikatorke kroz popularni profil @astrosmarta, njen angažman u Space Generation Advisory Council-u kao National Point of Contact za Sjevernu Makedoniju, kao i njeno pojavljivanje u projektima poput “I Am Called Courage” i Spacegirl II, dio su šire kulturne promjene. Njena prisutnost pokazuje da žena iz regiona ne mora ostati na margini globalne svemirske priče.

“Za djevojčice sa Balkana, vidljivost je važna jer mijenja ono što djeluje moguće. Kada neko iz regiona, iz male zemlje bez tradicionalne svemirske infrastrukture, dođe do analognih astronautskih misija i rada povezanog sa NASA Johnson Space Center-om, tada san o svemiru prestaje da izgleda kao nešto što pripada samo drugima”, kaže ona.

Njena priča ne šalje poruku da je put lak, već da je moguć, i da djevojčice iz regiona ne moraju smanjivati svoje ambicije samo zato što dolaze iz sredina u kojima takvi putevi još nijesu dovoljno izgrađeni.

Misija koja bi promijenila civilizaciju

Dimoska navodi da izgradnja stalnog ljudskog prisustva van Zemlje više nije samo udaljena vizija, već jedan od ključnih pravaca savremene svemirske industrije.

“Let oko Mjeseca bio bi istorijski, a misija na Mars izuzetna, ali trajna baza van Zemlje predstavljala bi civilizacijski prelom: prelazak iz faze u kojoj čovječanstvo povremeno posjećuje svemir u fazu u kojoj uči kako da tamo dugoročno živi i radi”.

Upravo se na tom prelazu nalazi i dio njenog trenutnog rada.

Objašnjava da je kroz oblasti ljudskih sistema, zdravlja i performansi posade, površinske mobilnosti, svemirskih odijela, lunarnih vozila i buduće Moon Base infrastrukture, njen rad povezan sa pitanjem kako će ljudi bezbjedno živjeti, kretati se i funkcionisati u ekstremnim uslovima van Zemlje.

“Prva stalna baza van Zemlje ne bi bila samo inženjerski projekat. Bila bi test sposobnosti čovječanstva da sarađuje, zaštiti ljude u ekstremnim uslovima, koristi resurse pažljivo i razvija tehnologije koje mogu koristiti i svemiru i Zemlji”.

Svijet za dvadeset godina

U narednih dvadeset godina, svemirske tehnologije će vjerovatno postati još dublje povezane sa svakodnevnim životom na Zemlji. Sateliti već danas podržavaju komunikacije, navigaciju, klimatsko praćenje, poljoprivredu, upravljanje katastrofama, bezbjednost, vremensku prognozu i globalnu povezanost. Tehnologije razvijene za svemir mogu dodatno uticati na medicinu, materijale, robotiku, vještačku inteligenciju, energetiku, vodne sisteme i zaštitu životne sredine.

“Mjesec bi u tom periodu mogao početi da se mijenja iz simbolične destinacije u operativnu platformu. Trajna lunarna infrastruktura neće nastati preko noći, ali naredne dvije decenije mogu odrediti da li će čovječanstvo uspostaviti održivo prisustvo van Zemlje”, kaže Dimoska.

Upravo u tom prostoru, kako dodaje, između današnjih misija i buduće infrastrukture za život i rad na Mjesecu, nalazi se i dio njenog trenutnog profesionalnog rada.

Kroz svoju ulogu povezanu sa ljudskim sistemima, zdravljem i performansama posade, površinskom mobilnošću, svemirskim odijelima, lunarnim vozilima i Moon Base infrastrukturom, Dimoska radi na pitanjima koja će biti ključna za tu budućnost: kako će ljudi živjeti, kretati se, raditi, ostati zdravi i bezbjedno funkcionisati van Zemlje.

Za Balkan, značaj toga je poseban. Rijetko se dešava da neko iz regiona bude profesionalno vezan za samu srž buduće ljudske prisutnosti na Mjesecu, a upravo to Dimoskin put čini važnim i izvan njene lične biografije.

Ona podsjeća da je prva svemirska era bila obilježena zastavama i nadmetanjem velikih sila. Naredna će sve više biti obilježena infrastrukturom, partnerstvima, komercijalnom aktivnošću, održivošću i učešćem država i pojedinaca koji su ranije bili uglavnom posmatrači.

“U toj promjeni, prisustvo jedne žene sa Balkana u prostoru direktno povezanom sa Moon-to-Mars istraživanjem pokazuje da se granice učešća u svemirskoj budućnosti polako, ali stvarno, pomjeraju”.

Put koji otvara vrata drugima

Kroz svoje popularne profile na društvenim mrežama, uključujući one pod njenim imenom i prepoznatljivim aliasom @astrosmarta, Dimoska nastoji da svemirsku industriju približi mladima koji ne dolaze iz tradicionalnih svemirskih centara. Njena platforma, kako objašnjava, nije samo prostor za popularizaciju nauke, već i važan izvor informacija, ohrabrenja i orijentacije za mlade iz regiona koji žele da razumiju kako se ulazi u svemirski sektor, koje vještine su potrebne i koje prilike postoje izvan klasičnih institucionalnih puteva.

Za djevojčice i dječake sa Balkana koji sanjaju da postanu astronauti ili da jednog dana rade u NASA-i, poruka Dimoskinog puta nije da je taj put lak. Poruka je da se on može izgraditi.

“On ne mora čekati savršene uslove. Može početi tamo gdje jeste: kroz obrazovanje, građansku nauku, programiranje, istraživanje, takmičenja, javne naučne programe, online kurseve, mentorstvo i međunarodne zajednice”.

Upravo kroz takve kanale Dimoska danas često usmjerava mlade, dijeli informacije o prilikama, govori o realnosti svemirskih karijera i pokazuje da početak ne mora zavisiti od toga da li neko živi blizu NASA-e, ESA-e ili velike aerospace kompanije.

“Ne mora se dolaziti iz zemlje koja ima rakete da bi se doprinijelo svemiru. Ne mora se imati savršena infrastruktura da bi se počelo. Ne mora se odmah vidjeti cijela mapa puta da bi se napravio prvi korak”, poručuje.

Dimoskino putovanje od Kičeva do Hjustona, od građanske nauke do analognih astronautskih misija, od zemlje bez formalne svemirske infrastrukture do rada povezanog sa NASA Johnson Space Center-om, pokazuje da geografija može otežati početak, ali ne mora odrediti krajnju destinaciju.

Ona ističe da za Balkan, značaj te priče nije samo u tome što je jedna osoba uspjela da uđe u globalnu svemirsku industriju. Značaj je i u tome što Dimoska danas postaje važan resurs za generaciju koja dolazi poslije nje: kroz znanje koje dijeli, mreže koje gradi, prilike koje otvara i primjer koji pokazuje da se pristup može stvarati i onda kada ne postoji.

“Svemir više nije samo priča supersila. Sve više postaje i priča onih koji su spremni da grade pristup tamo gdje on ranije nije postojao”, kaže Dimoska.

U tom smislu, njena poruka mladima sa Balkana nije samo da sanjaju veliko, već da uče, traže prilike, grade zajednice i postanu dio budućnosti koju su ranije mogli samo da posmatraju izdaleka.